મહાભારત · અધ્યાય 12.98

કે લોકા યુધ્યમાનાનાં શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ।
ભવન્તિ નિધનં પ્રાપ્ય તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અમ્બરીપસ્ય સંવાદમિન્દ્રસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

અમ્બરીષો હિ નાભાગઃ સ્વર્ગં ગત્વા સુદુર્લભમ્ ।
દદર્શ સુર--કસ્થં શક્રેણ સચિવૈઃ સહ ॥

સર્વતેજોમયં દિવ્યં વિમાનવરમાસ્થિતમ્ ।
ઉ---ગચ્છન્તં સ્થાનં સેનાપતિં શુભમ્ ॥

સ દષ્ટ્વાપરિ ગચ્છન્તં સેનાપતિમુદારધીઃ । શૂરસ્થાનમનુપ્રાપ્તં સુદેવં નામ નામતઃ ।
ઋદ્ધિં દૃષ્ટ્વા સુદેવસ્ય વિસ્મિતઃ પ્રાહ વાસવમ્ ॥
અમ્બરીપ ઉવાચ ।

સાગરાન્તાં મહીં કૃત્સ્નામનુશાસ્ય યથાવિધિ ।
ચાતુર્વર્ણ્યે યથાશાસ્ત્રં પ્રવૃત્તો ધર્મકામ્યયા ॥

બ્રહ્મચર્યેણ ઘોરેણ ગુર્વાચારેણ સેવયા ।
વેદાનધીત્ય ધર્મેણ રાજશાસ્ત્રં ચ કેવલમ્ ॥

અતિથીનન્નપાનેન પિતૄંશ્ચ સ્વધયા તથા ।
ઋષીન્સ્વાધ્યાયદીક્ષાભિર્દેવાન્યજ્ઞૈરનુત્તમૈઃ ॥

ક્ષત્રધ--સ્થિતો ભૂત્વા યથાશાસ્ત્રં યથાવિધિ ।
ઉદીક્ષમાણઃ પૃતનાં જયામિ યુધિ વાસવ ॥

દે--જ સુદેવોઽયં મમ સેનાપતિઃ પુરા । આસાદ્યોધઃ પ્રશાન્તાત્મા સોઽયં કસ્માદતીવ મામ્ ।
વિમાનં સૂર્યસઙ્કાશમાસ્થિતો મોદતે દિવિ ॥

અનેન ઋતુભિર્મુખ્યૈર્નેષ્ટં નાપિ દ્વિજાતયઃ ।
તર્પિતા વિધિવચ્છક્ર સોઽયં કસ્માદતીત્ય મામ્ ॥

ઐશ્વર્યમીદૃશં પ્રાપ્તઃ સર્વદેવૈઃ સુદુર્લભમ્ ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
યદનેન કૃતં કર્મ પ્રત્યક્ષં તે મહીપતે ।
પુરા પાલયતઃ સમ્યક્પૃથિવીં ધર્મતો નૃપ ॥

શત્રવો નિર્જિતાઃ સર્વે યે તવાહિતકારિણઃ ।
સંયમો વિયમશ્ચૈવ સુયમશ્ચ નહાબલઃ ॥

રાક્ષસા દુર્જયા લોકે ત્રયસ્તે યુદ્ધદુર્મદાઃ ।
પુત્રાસ્તે શતશૃઙ્ગસ્ય રાક્ષસસ્ય મહીપતેઃ ॥

તથા તસ્મિઞ્શુભે કાલે તવ યજ્ઞં વિતન્વતઃ ।
અશ્વમેધં મહાયાગં દેવાનાં હિતકામ્યયા ॥

તસ્ય તે ખલુ વિઘ્નાર્થમાગતા રાક્ષસાસ્ત્રયઃ । કોટીશતપરીવારાં રાક્ષસાનાં મહાચમૂમ્ ।
પરિગૃહ્ય તતઃ સર્વાઃ પ્રજા વન્દીકૃતાસ્તવ ॥

વિહ્વલાશ્ચ પ્રજાઃ સર્વાઃ સર્વે ચ તવ સૈનિકાઃ ।
નિરાકૃતસ્તુ યચ્ચાસીત્સુદેવઃ સૈન્યનાયકઃ ॥

તત્રામાત્યવચઃ શ્રુત્વા નિરસ્તઃ સર્વકર્મસુ ।
શ્રુત્વા તેષાં વચો ભૂયઃ સોપધં વસુધાધિપઃ ॥

સર્વસૈન્યસમાયુક્તઃ સુદેવઃ પ્રેરિતસ્ત્વયા ।
સાક્ષસાનાં વધાર્થાય દુર્જયાનાં નરાધિપ ॥

નાજિત્વા રાક્ષસીં સેનાં પુનરાગમનં તવ ।
બન્દીમોક્ષમકૃત્વા ચ ન ચાગમનમિષ્યતે ॥

સુદેવસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા પ્રસ્થાનમકરોન્નૃપ ।
સમ્પ્રાપ્તશ્ચ સ તં દેશં યત્ર બન્દીકૃતાઃ પ્રજાઃ ॥

પશ્યતિ સ્મ મહાઘોરાં રાક્ષસાનાં મહાચમૂમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સુચિન્તયામાસ સુદેવો વાહિનીપતિઃ ॥

નેયં શક્યા ચમૂર્જેતુમપિ સેન્દ્રૈઃ સુરાસુરૈઃ । નામ્બરીષઃ કલામેકામેષાં ક્ષપયિતું ક્ષમઃ ।
દિવ્યાસ્ત્રબલભૂયિષ્ઠઃ કિમહં પુનરીદૃશઃ ॥

તતઃ સેનાં પુનઃ સર્વાં પ્રેષયામાસ પાર્થિવ ।
યત્ર ત્વં સચિવૈઃ સર્વૈર્મન્ત્રિભિઃ સોપધૈર્નૃપ ॥

તતો રુદ્રં મહાદેવં પ્રપન્નો જગતઃ પતિમ્ ।
શ્મશાનનિલયં દેવં તુષ્ટાવ વૃષભધ્વજમ્ ॥

સ્તુત્વા શસ્ત્રં સમાદાય સ્વશિરશ્છેત્તુમુદ્યતઃ ॥

કારુણ્યાદ્દેવદેવેન ગૃહીતસ્તસ્ય દક્ષિણઃ ।
સ પાણિઃ સહ શસ્ત્રેણ દૃષ્ટ્વા ચેદમુવાચ હ ॥

કિમિદં સાહસં પુત્ર કુર્તકામો વદસ્વ મે ।
સ ઉવાચ મહાદેવં શિરસા ત્વવનીં ગતઃ ॥

ભગવન્વાહિનીમેનાં રાક્ષસાનાં સુરેશ્વર । અશક્તોઽહં રણે જેતું તસ્માત્ત્યક્ષ્યામિ જીવિતમ્ ।
ગતિર્ભવ મહાદેવ મમાર્તસ્ય જગત્પતે ॥

નાગન્તવ્યમજિત્વા ચ મામાહ જગતીપતિઃ ।
અમ્બરીષો મહાદેવ ક્ષારિતઃ સચિવૈઃ સહ ॥

તમુવાચ મહાદેવઃ સુદેવં પતિતં ક્ષિતૌ ।
અધોમુખં મહાત્માનં સત્વાનાં હિતકામ્યયા ॥

ધનુર્વેદં સમાહૂય સગણં સહવિગ્રહમ્ ।
રથનાગાશ્વકલિલં દિવ્યાસ્ત્રસમલન્કૃતમ્ ॥

રથં ચ સુમહાભાગં યેન તન્ત્રિપુરં હતમ્ । ધનુઃ પિનાકં ખઙ્ગં ચ રૌદ્રમસ્ત્રં ચ શન્કરઃ ।
નિજઘાનાસુરાન્સર્વાન્યેન દેવસ્ત્રિયમ્બકઃ ॥

ઉવાચ ચ મહાદેવઃ સુદેવં વાહિનીપતિમ્ ।
રથાદસ્માત્સુદેવ ત્વં દુર્જયઃ સ સુરાસુરૈઃ ॥

માયયા મોહિતો ભૂમૌ ન પદં કર્તુમર્હસિ ।
રથસ્થસ્ત્રિદશાન્સર્વાઞ્જેષ્યસિ ત્વં સદાનવાન્ ॥

રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ ન શક્તા દ્રષ્ટુમીદૃશમ્ ।
રથં સૂર્યસહસ્રાભં કિમુ યોદ્ધું ત્વયા સહ ॥

સ જિત્વા રાક્ષસાન્સર્વાન્કૃત્વા બન્દીવિમોક્ષણમ્ । ઘાતયિત્વા ચ તાન્સર્વાન્બાહુયુદ્ધે ત્વયં હતઃ ।
વિયમં પ્રાપ્ય ભૂપાલ વિયમશ્ચ નિપાતિતઃ ॥

તસ્ય વિક્રમતસ્તાત સુદેવસ્ય બભૂવ હ ।
સન્ગ્રામયજ્ઞઃ સુમહાન્યશ્ચાન્યો યુધ્યતે નરઃ ॥

સન્નદ્ધો દીક્ષિતઃ સર્વો યોધઃ પ્રાપ્ય ચમૂમુખમ્ ।
યુદ્ધયજ્ઞાધિકારસ્થો ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ ॥
અમ્બરીષ ઉવાચ ।

કાનિ યજ્ઞે હવીંષ્યસ્મિન્કિમાજ્યં કા ચ દક્ષિણા ।
ઋત્વિજશ્ચાત્ર ક્રે પ્રોક્તાસ્તન્મે બ્રૂહિ શતક્રતો ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

ઋત્વિજઃ કુઞ્જરાસ્તત્ર વાજિનોઽધ્વર્યવસ્તથા ।
હવીંષિ પરમાંસાનિ રુધિરં ત્વાજ્યમુચ્યતે ॥

શૃગાલગૃધ્રકાકોલાઃ સદસ્યાસ્તત્ર પન્ત્રિણઃ ।
આજ્યશેષં પિબન્ત્યેતે હવિઃ પ્રાશ્નન્તિ ચાધ્વરે ॥

પ્રાસતોમરસન્ઘાતાઃ ખઙ્ગશક્તિપરશ્વથાઃ ।
જ્વલન્તો નિશિતાઃ પીતાઃ સ્રુચસ્તસ્યાથ સત્રિણઃ ॥

ચાપવેગાયતસ્તીક્ષ્ણઃ પરકાયાવભેદનઃ ।
ઋજુઃ સુનિશિતઃ પીતઃ સાયકશ્ચ સ્રુવો મ-- ॥

દ્વીપિચર્માવનદ્ધશ્ચ નાગદન્તકૃતત્સરુઃ ।
હસ્તિહસ્તહરઃ ખઙ્ગઃ સ્ફયો ભવેત્તસ્ય સંયુગે ॥

જ્વલિતૈર્નિશિતૈઃ પ્રાસશક્ત્યૃષ્ટિસપરશ્વથૈઃ ।
શૈક્યાયસમયૈસ્તીક્ષ્ણૈરભિઘાતો ભવેદ્વસુ ॥

[સઙ્ખ્યાસમયવિસ્તીર્ણમભિજાતોદ્ભવં બહુ.] આવેધાદ્યચ્ચ રુધિરં સન્ગ્રામે સ્રવતે ભુવિ ।
સાઽસ્ય પૂર્ણાહુતિર્હોત્રૈઃ સમૃદ્ધા સર્વકામધુક્ ॥

છિન્ધિ ભિન્ધીતિ યઃ શબ્દઃ શ્રૂયતે વાહિનીમુખે ।
સામાનિ સામગાસ્તસ્ય ગાયન્તિ યમસાદને ॥

હવિર્ધાનં તુ તસ્યાહુઃ પરેષાં વાહિનીમુખમ્ ॥

કુઞ્જરાણાં હયાનાં ચ વર્મિણાં ચ સમુચ્ચય ।
અગ્નિઃ શ્યેનચિતો નામ યજ્ઞે તસ્ય વિધીયતે ॥

ઉત્તિષ્ઠતે કબન્ધોઽત્ર સહસ્રે પતિતે તુ યઃ ।
સ યૂપસ્તસ્ય શૂરસ્ય ખાદિરોઽષ્ટાશ્રિરુચ્યતે ॥

ઇડોપહૂતાઃ ક્રોશન્તિ કુઞ્જરાસ્ત્વઙ્કુશેરિતાઃ ।
જ્યાઘુષ્ટતલતાલેન વષટ્્કારેણ પાર્થિવ ॥

ઉદ્ગાતા તત્ર સન્ગ્રામે ત્રિસામા દુન્દુભિર્નૃપ । બ્રહ્મસ્વે હ્રિયમાણે તુ ત્યક્ત્વા યુદ્ધે પ્રિયાં તનુમ્ ।
આત્માનં યૂપમુચ્છ્રિત્ય સ યજ્ઞોઽનન્તદક્ષિણઃ ॥

ભર્તુરર્થે ચ યઃ શૂરો નિષ્ક્રામેદ્વાહિનીમુખાત્ ।
ન ભયાદ્વિનિવર્તેત તસ્ય લોકા યથા મમ ॥

દ્વીપિચર્માવૃતૈઃ ખઙ્ગૈર્બાહુભિઃ પરિઘોપમૈઃ ।
યસ્ય વેદિરુપસ્તીર્ણા તસ્ય લોકા યથા મમ ॥

યસ્તુ નાપેક્ષતે કઞ્ચિત્સહાયં વિષમે સ્થિતઃ ।
વિગાહ્ય વાહિનીમધ્યં તસ્ય લોકા યથા મમ ॥

યસ્ય શોણિતસન્ઘટ્ટા ભેરીમણ્ડૂકકચ્છપા ।
વીરાસ્થિશર્કરા દુર્ગા માંસશોણિતકર્દમા ॥

અસિચર્મપ્લવા ઘોરા કેશશૈવલશાદ્વલા ।
અશ્વનાગરથૈશ્ચૈવ સઞ્છિન્નૈઃ કૃતસન્ક્રમા ॥

પતાકાધ્વજવાનીરા હતવાહનવારણા ।
શોણિતોદકસમ્પૂર્ણા દુસ્તરા પારગૈર્નરૈઃ ॥

રહતનાગમહાનક્રા પરલોકવહાઽશિવા ।
ઋષ્ટિખઙ્ગમહામીના ગૃધ્રકઙ્કબલપ્લવા ॥

પુરુષાદાનુચરિતા ભીરૂણાં કશ્મલાવહા ।
નદી યોધસ્ય સન્ગ્રામે તદસ્યાવભૃથં નૃપ ॥

વેદિર્યસ્ય ત્વમિત્રાણાં શિરોભિર્વ્યવકીર્યતે ।
અશ્વસ્કન્ધૈર્ગજસ્કન્ધૈસ્તસ્ય લોકા યથા મમ ॥

પત્ની શાલાકૃતા યસ્ય પરેષાં વાહિનીમુખમ્ ।
હવિર્ધાનં સ્વવાહિન્યાસ્તદસ્યાહુર્મનીષિણઃ ॥

સદસ્યા દક્ષિણા યોધા આગ્નીધ્રશ્ચોત્તરાં દિશમ્ ।
શત્રુસેના અલત્રસ્ય સર્વલોકાનદૂરતઃ ॥

યસ્ય ભયતો વ્યૂહે ભવત્યાકાશમગ્રતઃ ।
સાસ્ય વેદિસ્તદા યજ્ઞૈર્નિત્યં વ્યૂહાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ॥

યસ્તુ યોધઃ પરાવૃત્તઃ સન્ત્રસ્તો હન્યતે પરૈઃ ।
અપ્રતિષ્ઠઃ સ નરકં યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥

યસ્ય શોણિતવેગેણ વેદિઃ સ્યાત્સમ્પરિપ્લુતા ।
કેશમાંસાસ્થિસમ્પૂર્ણા સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્ ॥

યસ્તુ સેનાપતિં હત્વા તદ્યાનમધિરોહતિ ।
સ વિષ્ણુવિક્રમક્રામી બૃહસ્પતિસમઃ પ્રભુઃ ॥

નાયકં તત્કુમારં વા યો વા સ્યાત્તત્ર પૂજિતઃ ।
જીવગ્રાહં પ્રગૃહ્ણાતિ તસ્ય લોકા યથા મમ ॥

આહવે તુ હતં શૂરં ન શોચેત કથઞ્ચન ।
અશોચ્યો હિ હતઃ શૂરઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

ન હ્યન્નં નોદકં તસ્ય ન સ્નાનં નાપ્યશૌચકમ્ ।
હતસ્ય કર્તુમિચ્છન્તિ તસ્ય લોકાઞ્શૃણુષ્વ મે ॥

વરાપ્સરઃ સહસ્રાણિ શૂરમત્યોધને હતમ્ ।
ત્વરમાણાનિ ધાવન્તિ મમ ભર્તા ભવેદિતિ ॥

એતત્તપશ્ચ પુણ્યં ચ ધર્મશ્ચૈવ સનાતનઃ ।
ચત્વારશ્ચાશ્રમાસ્તસ્ય યો યુદ્ધે ન પલાયતે ॥

વૃદ્ધબાલૌ ન હન્તવ્યૌ ન ચ સ્ત્રી નૈવ પૃષ્ઠતઃ ।
તૃણપૂર્ણમુખશ્ચૈવ તવાસ્મીતિ ચ યો વદેત્ ॥

અહં વૃત્રં બલં પાકં મહાકાયં વિરોચનમ્ ।
દુરાવારં ચ નમુચિં શતમાયં ચ શમ્બરમ્ ॥

વિપ્રચિત્તિં ચ દૈતેયં દનોઃ પુત્રાંશ્ચ સર્વશઃ ।
પ્રહ્વાદં ચ નિહત્યાજૌ તતો દેવાધિપોઽભવમ્ ॥

ઇત્યેતચ્છક્રવચનં નિશમ્ય પ્રતિપૂજ્ય ચ ।
યોધાનામાત્મનઃ સિદ્ધિમમ્બરીષોઽભિપન્નવાન્ ॥