મહાભારત · અધ્યાય 12.90

આનઙ્ગિરાઃ ક્ષત્રધર્માનુચધ્યો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
માન્ધાત્રે યૌવનાશ્ચાય પ્રીતિમાનભ્યભાષત ॥

સ યથાઽનુશશાસૈજમુચધ્યો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ નિખિલેન યુધિષ્ઠિર ॥
ઉચથ્ય ઉવાચ ।

ધર્મામ રાજા ભવતિ ન કામકરણાય તુ ।
માન્યાતરભિજાનીહિ રાજા લોકસ્ય રક્ષિતા ॥

રાજા ચરતિ ચેદ્ધર્મં દેવત્વાયૈવ કલ્પતે ।
સ ચેદધર્મં ચરતિ નરકાયૈવ ગચ્છતિ ॥

ધર્મે તિષ્ઠન્તિ ભૂતાનિ ધર્મો રાજનિ તિષ્ઠાતિ ।
તં રાજા સાધુ યઃ શાસ્તિ સ રાજા શ્રિયમશ્નુતે ॥

રાજાપરાધાન્માન્ધાતર્લક્ષ્મીવાન્પાપ ઉચ્યતે ।
દેવાશ્ચ ગર્હાં ગચ્છન્તિ ધર્મો નાસ્તીતિ ચોચ્યતે ॥

અધર્મે વર્તમાનાનામર્થસિદ્ધિઃ પ્રદૃશ્યતે ।
તદેવ મઙ્ગલં લોકઃ સર્વઃ સમનુવર્તતે ॥

ઉચ્છિદ્યતે ધર્મવૃત્તમધર્મો વર્તતે મહાન્ ।
ભયમાહુર્દિવારાત્રં યદા પાપા ન વાર્યતે ॥

ઇદં મમ ઇદં નેતિ સાધૂનાં તાત ધર્મતઃ ।
ન વૈ વ્યવસ્થા ભવતિ યદા પાપો ન વાર્યતે ॥

નૈવ ભાર્યા ન પશવો ન ક્ષેત્રં ન નિવેશનમ્ ।
સન્દૃશ્યેત મનુષ્યાણાં યદા પાપબલં ભવેત્ ॥

દેવાઃ પૂજાં ન જાનન્તિ ન સ્વધાં પિતરસ્તદા ।
ન પૂજ્યન્તે હ્યતિથયો યદા પાપો ન વાર્યતે ॥

ન વેદાનધિગચ્છન્તિ વ્રતવન્તો દ્વિજાતયઃ ।
ન યજ્ઞાંસ્તન્વતે વિપ્રા યદા પાપો ન વાર્યતે ॥

વધ્યાનામિવ સત્વાનાં મનો ભવતિ વિહ્વલમ્ ।
મનુષ્યાણાં મહારાજ યદા પાપો ન વાર્યતે ॥

ઉભૌ લોકાવભિપ્રેક્ષ્ય રાજાનમસૃજંસ્તથા ।
મુનયોઽથ મહદ્ભૂતમયં ધર્મો ભવિષ્યતિ ॥

યસ્મિન્ધર્મો વિરાજેત તં રાજાનં પ્રચક્ષતે ।
યસ્મિન્વિલીયતે ધર્મસ્તં દેવા વૃષલં વિદુઃ ॥

વૃષો હિ ભગવાન્ધર્મો યસ્તસ્ય કુરુતે લયમ્ ।
વૃષલં તં વીવદુર્દેવાસ્તસ્માદ્ધર્મં ન લોપયેત્ ॥

ધર્મે વર્ધતિ વર્ધન્તિ સર્વભૂતાનિ સર્વદા ।
તસ્મિન્હ્રસતિ હીયન્તે તસ્માદ્ધર્મં વિવર્ધયેત્ ॥

ધનાનિ સ્પૌતિ ધર્મો હિ ધારણાદ્વેતિ નિશ્ચયઃ ।
માનવાન મનુષ્યેન્દ્ર સ સીમાન્તકરઃ સ્મૃતઃ ॥

પ્રભવાર્થમ્મહિ ભૂતાનાં ધર્મઃ સૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા ।
તસ્માત્પ્રવર્ધયેદ્ધર્મં પ્રજાનુગ્રહકારણાત્ ॥

તસ્માદ્ધિ રાજશાર્દૂલ ધર્મઃ શ્રેષ્ઠતરઃ સ્મૃતઃ ।
સ રાજાયઃ પ્રજાઃ શાસ્તિ સાધુકૃત્પુરુષર્ષભ ॥

કામક્રોધાવનાદૃત્ય ધર્મમેવાનુપાલયેત્ ।
ધર્મઃ શ્રેયસ્કરતમો રાજ્ઞાં ભરતસત્તમ ॥

ધર્મસ્ય બ્રાહ્મણે યોનિસ્તસ્માત્તાન્પૂજયેત્સદા ।
બ્રાહ્મણાનાં ચ માન્ધાતઃ કુર્યાત્કામાનમત્સરી ॥

તેષાં હ્યકામકરણાદ્રાજ્ઞઃ સઞ્જાયતે ભયમ્ ।
મિત્રાણિ ન ચ વર્ધન્તે તથાઽમિત્રીભવન્ત્યપિ ॥

બ્રાહ્મણાનાં સદાસૂયન્બાલ્યાદ્વૈરોચનિર્બલિઃ ।
અથાસ્માચ્છ્રીરપાક્રામદ્યાઽસ્મિન્નાસીત્પ્રતાપિની ॥

તતસ્તસ્માદપાક્રમ્ય સાઽગચ્છત્પાકશાસનમ્ ।
અથ સોઽન્વતપત્પશ્ચાચ્છ્રિયં દૃષ્ટ્વા પુરન્દરે ॥

એતત્ફલમસૂયાયા અભિમાનસ્ય ચાભિભો ।
તસ્માદ્બુધ્યસ્વ માન્ધાતર્મા ત્વાં જહ્યાત્પ્રતાપિની ॥

દર્પોનામ શ્રિયઃ પુત્રો જજ્ઞેઽધર્માદિતિ શ્રુતિઃ ।
તેન દેવાસુરા રાજન્નીતાઃ સુબહવોઽવ્યયમ્ ॥

રાજર્ષયશ્ચ બહવસ્તથા બુધ્યસ્વ પાર્થિવ ।
રાજા ભવતિ તં જિત્વા દાસસ્તેન પરાજિતઃ ॥

સ યથા દર્પસહિતમધર્મં નાનુસેવતે ।
તથા વર્તસ્વ માન્ધાતશ્ચિરં ચેત્સ્થાતુમિચ્છસિ ॥

મત્તાત્પ્રમત્તાત્પૌગણ્ડાદુન્મત્તાચ્ચ વિશેષતઃ ।
નિન્દિતાચ્ચાસદાચારાદ્દુર્હૃદાં ચાપિ સેવનાત્ ॥

નિગૃહીતાદમાત્યાચ્ચ સ્ત્રીભ્યશ્ચૈવ વિશેષતઃ ।
પર્વતાદ્વિષમાદ્દુર્ગાદ્ધસ્તિનોઽશ્વાત્સરીસૃપાત્ ॥

એતેભ્યોઽનિત્યયુક્તઃ સ્યાન્નક્તં ચર્યાં ચ વર્જયેત્ ।
અત્યાશાં ચાભિમાનં ચ દમ્ભં ક્રોધં ચ વર્જયેત્ ॥

અવિજ્ઞાતાસુ ચ સ્ત્રીષુ ક્લીબાસુ સ્વૈરિણીષુ ચ ।
પરભાર્યાસુ કન્યાસુ નાચરેન્મૈથુનં નૃપ ॥

કુલેષુ પાપરક્ષાંસિ જાયન્તે વર્ણસન્કરાત્ ।
અપુમાંસોઽઙ્ગહીનાશ્ચ સ્થૂલજિહ્વા વિચેતસઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ જાયન્તે યદા રાજા પ્રમાદ્યતિ ।
તસ્માદ્રાજ્ઞા વિશેષેણં વર્તિતવ્યં પ્રજાહિતે ॥

ક્ષત્રિયસ્ય પ્રમત્તસ્ય દોષઃ સઞ્જાયતે મહાન્ ।
અધર્માઃ સમ્પ્રવર્ધન્તે પ્રજાસન્કરકારકાઃ ॥

અશીતે વિદ્યતે શીતં શીતે શીતં ન વિદ્યતે ।
અવૃષ્ટિરતિવૃષ્ટિશ્ચ વ્યાધિશ્ચાપ્યાવિશેત્પ્રજાઃ ॥

નક્ષત્રાણ્યુપતિષ્ઠન્તિ ગ્રહા ઘોરાસ્તથાગતે ।
ઉત્પાતાશ્ચાત્ર દૃશ્યન્તે બહવો રાજનાશનાઃ ॥

અરક્ષિતાત્મા યો રાજા પ્રજાશ્ચાપિ ન રક્ષતિ ।
પ્રજાશ્ચ તસ્ય ક્ષીયન્તે તતઃ સોઽનુ વિનશ્યતિ ॥

દ્વાવાદદાતે હ્યેકસ્ય દ્વયોઃ સુબહવોઽપરે ।
કુમાર્યઃ સમ્પ્રલુપ્યન્તે તદાહુર્નૃપદૂષણમ્ ॥

મમૈતદિતિ નૈતચ્ચ મનુષ્યેષ્વવતિષ્ઠતિ ।
ત્યક્ત્વા ધર્મં યદા રાજા પ્રમાદમનુતિષ્ઠિત ॥