મહાભારત · અધ્યાય 12.89

વનસ્પતીભક્ષ્યફલાન્ન ચ્છિન્દ્યુર્વિષયે તવ ।
બ્રાહ્મણાનાં મૂલફલં ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ॥

બ્રાહ્મણેભ્યોઽતિરિક્તં ચ ભુઞ્જીરન્નિતરે જનાઃ ।
ન બ્રાહ્મણોપરોધેન હરેદન્યઃ કથઞ્ચન ॥

વિપ્રશ્ચેત્ત્યાગમાતિષ્ઠેદાખ્યાયા વૃત્તિકર્શિતઃ ।
પરિકલ્યાસ્ય વૃત્તિઃ સ્યાત્સદારસ્ય નરાધિપ ॥

સ ચેન્નોપનિવર્તેત વાચ્યો બ્રાહ્મણસંસદિ ।
કસ્મિન્નિદાનીં મર્યાદામયં લોકઃ કરિષ્યતિ ॥

અસંશયં નિવર્તેત ન ચેત્ત્યક્ષ્યત્યતઃ પરમ્ ।
પૂર્વં પરોક્ષં વક્તવ્યમેતત્કૌન્તેય શાશ્વતમ્ ॥

આહુરેતજ્જના બ્રહ્મન્ન ચૈતચ્છ્રદ્દધામ્યહમ્ ।
નિમન્ત્ર્યશ્ચ ભવેદ્ભોગૈરવૃત્ત્યા ચ તદા ચરેત્ ॥

કૃષિગોરક્ષ્યવાણિજ્યં લોકાનામિહ જીવનમ્ ।
ઊર્ધ્વં ચૈવ ત્રયી વિદ્યા સા ભૂતાન્ભાવયત્યુત ॥

તસ્યાં પ્રપતમાનાયાં યે સ્યુસ્તત્પરિપન્થિનઃ ।
દસ્યવસ્તદ્વધાયેહ બ્રહ્મા ક્ષત્રમથાસૃજત્ ॥

શત્રૂઞ્જય પ્રજા રક્ષ યજસ્વ ક્રતુભિર્નૃપ ।
યુધ્યસ્વ સમરે વીરો ભૂત્વા કૌરવનન્દન ॥

સંરક્ષ્યાન્રક્ષતે રાજા સ રાજા રાજસત્તમઃ ।
યે કેચિત્તાન્ન રક્ષન્તિ તૈરર્થો નાસ્તિ કશ્ચન ॥

સદૈવ રાજ્ઞા યોદ્ધવ્યં સર્વલોકાદ્યુધિષ્ઠિર ।
તસ્યાદ્ધેતોર્હિ ભુઞ્જીત મનુષ્યાનેવ માનવઃ ॥

આન્તરેભ્યઃ પરાન્રક્ષન્પરેભ્યઃ પુનરાન્તરાન્ ।
પરાન્પરેભ્યઃ સ્વાન્ખેભ્યઃ સર્વાન્પાલય નિત્યદા ॥

આત્માનં સર્વતો રક્ષન્રાજન્રક્ષસ્વ મેદિનીમ્ ।
આત્મમૂલમિદં સર્વમાહુર્વૈ વિદુષો જનાઃ ॥

કિં છિદ્રં કોનુ સઙ્ગો મે કિંવાઽસ્ત્યવિનિપાતિતમ્ ।
કુતો મામાશ્રયેદ્દોષ ઇતિ નિત્યં વિચિન્તયેત્ ॥

અતીતદિવસે વૃત્તં પ્રશંસન્તિ ન વા પુનઃ ।
ગુપ્તૈશ્ચારૈરનુમતૈઃ પૃથિવીમનુસારયેત્ ॥

જાનીત યદિ મે વૃત્તં પ્રશંસન્તિ ન વા પુનઃ ।
કચ્ચિદ્રોચેજ્જનપદે કચ્ચિદ્રાષ્ટ્રે ચ મે વશઃ ॥

ધર્મજ્ઞાનાં ધૃતિમતાં સન્ગ્રામેષ્વપલાયિનામ્ ।
રાષ્ટ્રે તુ યેઽનુજીવન્તિ યે તુ રાજ્ઞોઽનુજીવિનઃ ॥

અમાત્યાનાં ચ સર્વેષાં મધ્યસ્થાનાં ચ સર્વશઃ ।
યે ચ ત્વાઽભિપ્રશંસેયુર્નિન્દેયુરથવા પુનઃ ॥

સર્વાન્સુપરિણીતાંસ્તાન્કારયેથા યુધિષ્ઠિર । એકાન્તેન હિ સર્વેષાં ન શક્યં તાત રોચિતુમ્ ।
મિત્રામિત્રમથો મધ્યં સર્વભૂતેષુ ભારત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

તુલ્યબાહુબલાનાં ચ તુલ્યાનાં ચ ગુણૈરપિ ।
કથં સ્યાદધિકઃ કશ્ચિત્સ ચ ભુઞ્જીત માનવાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યચ્ચરા હ્યચરાનદ્યુરદંષ્ટ્રાન્દંષ્ટ્રિણસ્તથા ।
આશીવિષા ઇવ ક્રુદ્ધા ભુજઙ્ગાન્ભુજગા ઇવ ॥

એતેભ્યશ્ચાપ્રમત્તઃ સ્યાત્સદા શત્રોર્યુધિષ્ઠિર ।
ભારુણ્ડસદૃશા હ્યેતે નિપતન્તિ પ્રમાદતઃ ॥

કચ્ચિત્તે વણિજો રાષ્ટ્રે નોદ્વિજન્તિ કરાર્દિતાઃ ।
ક્રીણન્તો બહુનાઽલ્પેન કાન્તારકૃતવિશ્રમાઃ ॥

કચ્ચિત્કૃષિકરા રાષ્ટ્રં ન જહત્યતિપીડિતાઃ ।
યે બહન્તિ ધુરં રાજ્ઞાં તે ભરન્તીતરાનપિ ॥

આલસ્યેન હૃતઃ પાદઃ પાદઃ પાષણ઼્ડમાશ્રિતઃ ।
રાજાનં સેવતે પાદઃ પાદઃ કૃષિમુપાશ્રિતઃ ॥

એકપાદં ત્રયઃ પાદા ભક્ષયન્તિ દિનેદિને । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પાદં રક્ષ યુધિષ્ઠિર ॥

ઇતો દત્તેન જીવન્તિ દેવાઃ પિતૃગણાસ્તથા ।
માનુષોરગરક્ષાંસિ વયાંસિ પશવસ્તથા ॥

એષા તે રાષ્ટ્રવૃત્તિશ્ચ રાજ્ઞાં ગુપ્તિશ્ચ ભારત ।
પ્રોક્તોદ્દિશ્યૈતમેવાર્થં ભૂયો વક્ષ્યામિ પા--વ ॥