મહાભારત · અધ્યાય 12.88

યદા રાજા સમર્થોઽપિ કોશાર્થી સ્યાન્મહામતે ।
કથં પ્રવર્તેત કરસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યથાદેશં યથાકાલં યથાબુદ્ધિ યથાબલમ્ ।
અનુશિષ્યાત્પ્રજા રાજા ધર્માર્થી તદ્ધિતે રતઃ ॥

યથા તાસાં ચ મન્યેત શ્રેય આત્મન એવ ચ ।
તથા ધર્માણિ સર્વાણિ રાજા રાષ્ટ્રેષુ વર્તયેત્ ॥

મધુદોહં દુહેદ્રાષ્ટ્રં ભ્રમરાન્ન પ્રપાતયેત્ ।
વત્સાપેક્ષી દુહેચ્ચૈવ સ્તનાંશ્ચ ન વિકુટ્ટયેત્ ॥

જલૌકાવત્પિબેદ્રાષ્ટ્રં મૃદુનૈવ નરાધિપઃ ।
વ્યાઘ્રીવ ચ હરેત્પુત્રાન્સન્દશેન્ન ચ પીડયેત્ ॥

યથા શલ્યકવાનાખુઃ પદં ધૂનયતે સદા ।
અતીક્ષ્ણેનાભ્યુપાયેન તથા રાષ્ટ્રં સમાપિબેત્ ॥

અલ્પેનાલ્પેન દેયેન વર્ધમાનં પ્રદાપયેત્ ।
તતો ભૂયસ્તતો ભૂયઃ ક્રમવૃદ્ધિં સમાચરેત્ ॥

દમયન્નિવ દમ્યાનિ શશ્વદ્ભારં વિવર્ધયેત્ ।
મૃદુપૂર્વં પ્રયત્નેન પાશાનભ્યવહારયેત્ ॥

સકૃત્પાશાવકીર્ણાસ્તે ન ભવિષ્યન્તિ દુર્દમાઃ ।
ઉચિતેનૈવ ભોક્તવ્યાસ્તે ભવિષ્યન્ત્યયત્નતઃ ॥

તસ્માત્સર્વસમારમ્ભો દુર્લભઃ પુરુષં પ્રતિ ।
યથા મુખ્યાન્સાન્ત્વયિત્વા ભોક્તવ્યા ઇતરે જનાઃ ॥

તતસ્તાન્ભેદયિત્વા તુ પરસ્પરવિવક્ષિતાન્ ।
ભુઞ્જીત સાન્ત્વયંશ્ચૈવ યથાસુખમયત્નતઃ ॥

ન ચાસ્થાને ન ચાકાલે કરાંસ્તેભ્યો નિપાતયેત્ ।
આનુપૂર્વ્યેણ સાન્ત્વેન યથાકાલં યથાવિધિ ॥

ઉપાયાન્પ્રબ્રવીમ્યેતાન્ન મે માયા વિવક્ષિતા ।
અનુપાયેન દમયન્પ્રકોપયતિ વાજિનઃ ॥

પાનાગારનિવોશાશ્ચ વેશ્યાઃ પ્રાપણિકાસ્તથા ।
કુશીલવાઃ સકિતવા યે ચાન્યે કેચિદીદૃશાઃ ॥

નિયમ્યાઃ સર્વ એવૈતે યે રાષ્ટ્રસ્યોપઘાતકાઃ ।
એતે રાષ્ટ્રેઽભિતિષ્ઠન્તો બાધન્તે ભદ્રિકાઃ પ્રજાઃ ॥

ન કેનચિદ્યાચિતવ્યઃ કશ્ચિત્કિઞ્ચિદનાપદિ ।
ઇતિ વ્યવસ્થા ભૂતાનાં પુરસ્તાન્મનુના કૃતા ॥

સર્વે તથાઽનુજીવેયુર્ન કુર્યુઃ કર્મ ચેદિહ ।
સર્વ એવ ઇમે લોકા ન ભવેયુરસંશયમ્ ॥

પ્રભુર્નિયમને રાજા ય એતાન્ન નિયચ્છતિ ।
ભુઙ્ક્તે સ તસ્ય પાપસ્ય ચતુર્ભાગમિતિ શ્રુતિઃ ॥

ભોક્તા તસ્ય તુ પાપસ્ય સુકૃતસ્ય યથાતથા ।
નિયન્તવ્યાઃ સદા રાજ્ઞા પાપા યે સ્યુર્નરાધિપ ॥

કૃતપાપસ્ત્વસૌ રાજા ય એતાન્ન નિયચ્છતિ । તથા કૃતસ્ય ધર્મસ્ય ચતુર્ભાગમુપાશ્નુતે ।

સ્થાનાન્યેતાનિ સંયમ્ય પ્રસઙ્ગો ભૂતિનાશનઃ ।
કામે પ્રસક્તઃ પુરુષઃ કિમકાર્યં વિવર્જયેત્ ॥

મદ્યમાંસપરસ્વાનિ તથા દારધનાનિ ચ ।
આહરેદ્રાગવશગસ્તથા શાસ્ત્રં પ્રદર્શયેત્ ॥

આપદ્યેવ તુ યાચન્તે યેષાં નાસ્તિ પરિગ્રહઃ ।
દાતવ્યં ધર્મતસ્તેભ્યસ્ત્વનુક્રોશાદ્ભયાન્ન તુ ॥

મા તે રાષ્ટ્રે યાચનકા ભવેયુર્મા ચ દસ્યવઃ ।
ઉપાદાતાર એવૈતે નૈતે ભૂતસ્ય ભાવકાઃ ॥

યે ભૂતાન્યનુગૃહ્ણન્તિ વર્ધયન્તિ ચ યે પ્રજાઃ ।
તેતે રાષ્ટ્રેષુ વર્તન્તાં મા ભૂતાનાં પ્રબાધકાઃ ॥

દણ્ડ્યાસ્તે ચ મહારાજ ધનાદાનપ્રયોજકાઃ ।
પ્રયોગં કારયેથાસ્તે યથા દદ્યુઃ કરાંસ્તથા ॥

કૃષિગોરક્ષ્યવાણિજ્યં યચ્ચાન્યત્કિઞ્ચિદીદૃશમ્ ।
પુરુષૈઃ કારયેત્કર્મ બહુભિઃ કર્મભેદતઃ ॥

નરશ્ચેત્કૃષિગોરક્ષ્યં વાણિજ્યં ચાપ્યનુષ્ઠિતઃ ।
સંશયં લભતે કિઞ્ચિત્તેન રાજા વિગર્હ્યતે ॥

ધનિનઃ પૂજયેન્નિત્યં પાનાચ્છાદનભોજનૈઃ ।
વક્તવ્યાશ્ચાનુગૃહ્ણીધ્વં પ્રજાઃ સહ મયેતિ વૈ ॥

અઙ્ગમેતન્મહદ્રાજ્યે ધનિનો નામ ભારત ।
કકુદં સર્વભૂતાનાં ધનસ્થો નાત્ર સંશયઃ ॥

પ્રાજ્ઞઃ શૂરો ધનસ્થશ્ચ સ્વામી ધાર્મિક એવ ચ ।
તપસ્વી સત્યવાદી ચ બુદ્ધિમાંશ્ચાપિ રક્ષતિ ॥

તસ્માત્સર્વેષુ ભૂતેષુ પ્રીતિમાન્ભવ પાર્થિવ ।
સત્યમાર્જવમક્રોધમાનૃશંસ્યં ચ પાલય ॥

એવં દણ્ડં ચ કોશં ચ મિત્રં ભૂમિં ચ લપ્સ્યસિ ।
સત્યાર્જવપરો રાજન્મિત્રકોશબલાન્વિતઃ ॥