મહાભારત · અધ્યાય 12.8

અથાર્જુન ઉવાચેદમધિક્ષિપ્ત ઇવાક્ષમી ।
અભિનીતતરં વાક્યં દૃઢવાદપરાક્રમઃ ॥

દર્શયન્નૈન્દ્રિરાત્માનમુગ્રમુગ્રપરાક્રમઃ ।
સ્મયમાનો મહાતેજાઃ સૃક્કિણી પરિસંલિહન્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

અહો દુઃખમહો કૃચ્છ્રમહો વૈક્લવ્યમુત્તમમ્ ।
યત્કૃત્વાઽમાનુષં કર્મ ત્યજેથાઃ શ્રિયમુત્તમામ્ ॥

શત્રૂન્હત્વા મહીં લબ્ધ્વા સ્વધર્મેણોપપાદિતામ્ ।
હતામિત્રઃ કથં સ ત્વં ત્યજેથા બુદ્ધિલાઘવાત્ ॥

ક્લીબસ્ય હિ કુતો રાજ્યં દીર્ઘસૂત્રસ્ય વા પુનઃ ।
કિમર્થં ચ મહીપાલાનવધીઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥

યો હ્યાજિજીવિષેદ્ભૈક્ષં કર્મણા નૈવ કસ્ય ચિત્ । સમારમ્ભાન્બુભૂષેત હતસ્વસ્તિરકિઞ્ચનઃ ।
સર્વલોકેષુ વિખ્યાતો ન પુત્રપશુસંહિતઃ ॥

કાપાલીં નૃપ પાપિષ્ઠાં વૃત્તિમાસાદ્ય જીવતઃ ।
સન્ત્યજ્ય રાજ્યમૃદ્ધં તે લોકોઽયં કિં વદિષ્યતિ ॥

સર્વારમ્ભાન્સમુત્સૃજ્ય હતસ્વસ્તિરકિઞ્ચનઃ ।
કસ્માદાશંસસે ભૈક્ષં ચર્તું પ્રાકૃતવત્પ્રભો ॥

કસ્માદ્રાજકુલે જાતો જિત્વા કૃત્સ્નાં વસુન્ધરામ્ ।
ધર્માર્થાવખિલૌ હિત્વા વનં મૌઢ્યાત્પ્રતિષ્ઠસે ॥

યદીમાનિ હવીંષીહ વિમથિષ્યન્ત્યસાધવઃ ।
ભવતા વિપ્રહીણત્વાત્પ્રાપ્તં ત્વામેવ કિલ્વિષમ્ ॥

આકિઞ્ચન્યં મુનીનાં ચ ઇતિ વૈ નહુષોઽબ્રવીત્ ।
કૃત્વા નૃશંસં હ્યધને ધિગસ્ત્વધનતામિહ ॥

આશ્વસ્તન્યમૃષીણાં હિ વિદ્યતે વેદ તદ્ભવાન્ ।
યં ત્વિમં ધર્મમિત્યાહુર્ધનાદેષ પ્રવર્તતે ॥

ધર્મં સ હરતે તસ્ય ધનં હરતિ યસ્ય યઃ ।
હ્રિયમાણે ધને રાજન્વયં કસ્ય ક્ષમેમહિ ॥

અભિશસ્તં પ્રપશ્યન્તિ દરિદ્રં પાર્શ્વતઃ સ્થિતમ્ ।
દારિદ્ર્યં પાતકં લોકે કસ્તચ્છંસિતુમર્હતિ ॥

પતિતઃ શોચ્યતે રાજન્નિર્ધનશ્ચાપિ શોચ્યતે ।
વિશેષં નાધિગચ્છામિ પતિતસ્યાધનસ્ય ચ ॥

અર્થેભ્યો હિ વિવૃદ્ધેભ્યઃ સમ્ભૃતેભ્યસ્તતસ્તતઃ ।
ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે પર્વતેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥

અર્થાદ્ધર્મશ્ચ કામશ્ચ સ્વર્ગશ્ચૈવ નરાધિપ ।
પ્રાણયાત્રાઽપિ લોકસ્ય વિના હ્યર્થં ન સિધ્દ્યતિ ॥

અર્થેન હિ વિહીનસ્ય પુરુષસ્યાલ્પમેધસઃ ।
વિચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃ સર્વા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા ॥

યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાઃ સ પુમાઁલ્લોકે યસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ॥

અધનેનાર્થકામેન નાર્થઃ શક્યો વિધિત્સિતુમ્ ।
અર્થૈરર્થા નિબધ્યન્તે ગજૈરિવ મહાગજાઃ ॥

ધર્મઃ કામશ્ચ સ્વર્ગશ્ચ હર્ષઃ ક્રોધઃ શ્રુતં દમઃ ।
અર્થાદેતાનિ સર્વાણિ પ્રવર્તન્તે નરાધિપ ॥

ધનાત્કુલં પ્રભવતિ ધનાદ્ધર્મઃ પ્રવર્ધતે ।
નાધનસ્યાસ્ત્યયં લોકો ન પરઃ પુરુષોત્તમ ॥

નાધનો ધર્મકૃત્યાનિ યથાવદનુતિષ્ઠતિ ।
ધનાદ્ધિ ધર્મઃ સ્રવતિ શૈલાદભિનદી યથા ॥

યઃ કૃશાર્થઃ કૃશગવઃ કૃશભૃત્યઃ કૃશાન્તિથિઃ ।
સ વૈ રાજન્કૃશો નામ ન શરીરકૃશઃ કૃશઃ ॥

અવેક્ષસ્વ યથાન્યાયં પશ્ય દેવાસુરં યથા ।
રાજન્કિમન્યજ્જ્ઞાતીનાં વધાદ્ગૃધ્યન્તિ દેવતાઃ ॥

ન ચેદ્ધર્તવ્યમન્યસ્ય કથં તદ્ધર્મમારભેત્ ।
એતાવાનેવ વેદેષુ નિશ્ચયઃ કવિભિઃ કૃતઃ ॥

અધ્યેતવ્યા ત્રયી નિત્યં ભવિતવ્યં વિપશ્ચિતા ।
સર્વથા ધનમાહાર્યં યષ્ટવ્યં ચાપિ યત્નતઃ ॥

દ્રોહાદ્દેવૈરવાપ્તાનિ દિવિ સ્થાનાનિ સર્વશઃ ।
દ્રોહાત્કિમન્યજ્જ્ઞાતીનાં ગૃધ્યન્તે યેન દેવતાઃ ॥

ઇતિ દેવા વ્યવસિતા વેદવાદાશ્ચ શાશ્વતાઃ ।
અધીયન્તેઽધ્યાપયન્તે યજન્તે યાજયન્તિ ચ ॥

કૃત્સ્નં તદેવ તચ્છ્રેયો યદપ્યાદદતેઽન્યતઃ ।
ન પશ્યામોઽનપકૃતં ધનં કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્વયમ્ ॥

એવમેવ હિ રાજાનો યજન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।
જિત્વા મમેયં બ્રુવતે પુત્રા ઇવ પિતૃર્ધનમ્ ॥

રાજર્ષયોઽપિ તે સ્વર્ગ્યા ધર્મો હ્યેષાં નિરુચ્યતે ॥

યથૈવ પૂર્ણાદુદધેઃ સ્યન્દન્ત્યાપો દિશો દશ ।
એવં રાજકુલાદ્વિત્તં પૃથિવીં પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥

આસીદિયં દિલીપસ્ય નૃગસ્ય નહુષસ્ય ચ ।
અમ્બરીપસ્ય માન્ધાતુઃ પૃથિવી સા ત્વયિ સ્થિતા ॥

સ ત્વાં દ્રવ્યમયો યજ્ઞઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સર્વદક્ષિણઃ ।
તં ચેન્ન યજસે રાજન્પ્રાપ્તસ્ત્વં રાજ્યકિલ્બિષમ્ ॥

યેષાં રાજાઽશ્વમેધેન યજતે દક્ષિણાવતા ।
ઉપેત્ય તસ્યાવભૃથે પૂતાઃ સર્વે ભવન્તિ તે ॥

વિશ્વરૂપો મહાદેવઃ સર્વમેધે મહામખે ।
જુહાવ સર્વભૂતાનિ તથૈવાત્માનમાત્મના ॥

શાશ્વતોઽયં ભૂતિપથો નાસ્ત્યન્તમનુશુશ્રુમ ।
મહાજનપથં ગન્તા મા રાજન્કુપથં ગમઃ ॥