મહાભારત · અધ્યાય 12.63

ચાતુરાશ્રમ્યધર્માશ્ચ યતિધર્માશ્ચ પાણ્ડવ ।
લોકવેદોત્તરાશ્ચૈવ ક્ષાત્રધર્મે સમાહિતાઃ ॥

સર્વાણ્યેતાનિ કર્માણિ ક્ષાત્રે ભરતસત્તમ ।
નિરાશિષો જીવલોકાઃ ક્ષત્રધર્મે વ્યવસ્થિતે ॥

અપ્રત્યક્ષં બહુફલં ધર્મમાશ્રમવાસિનામ્ ।
પ્રરૂપયન્તિ તદ્ભાવમાગમૈરેવ શાશ્વતમ્ ॥

અપરે વચનૈઃ પુણ્યૈર્વાદિનો લોકનિશ્ચયે ।
અનિશ્ચયજ્ઞા ધર્માણામદૃષ્ટાન્તે પરે રતાઃ ॥

પ્રત્યક્ષં ફલભૂયિષ્ઠમાત્મસાક્ષિકમચ્છલમ્ ।
સર્વલોકહિતં ધર્મં ક્ષત્રિયેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ધર્માશ્રમેઽધ્યવસિનાં બ્રાહ્મણાનાં યુધિષ્ઠિર । યથા ત્રયાણાં વર્ણાનાં સંખ્યાતોપશ્રુતિઃ પુરા ।
રાજધર્મેષ્વનુમતા લોકાઃ સુચરિતૈઃ સહ ॥

ઉદાહૃતં તે રાજેન્દ્ર યથા વિષ્ણું મહૌજસમ્ । સર્વભૂતેશ્વરં દેવં બ્રાહ્મં નારાયણં પુરા ।
જગ્મુઃ સુબહુશઃ શૂરા રાજાનો દણ્ડનીતયે ॥

એકૈકમાત્મનઃ કર્મ તુલયિત્વાશ્રમં પુરા ।
જાનઃ પર્યુપાસન્ત દૃષ્ટાન્તવચને સ્થિતાઃ ॥

સાધ્યા દેવા વસવશ્ચાશ્વિનૌ ચ રુદ્રાશ્ચ વિશ્વે મરુતાં ગણાશ્ચ ।
સૃષ્ટાઃ પુરા હ્યાદિદેવેન દેવાઃ ક્ષાત્રે ધર્મે વર્તયન્તે ચ સિદ્ધાઃ ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ધર્મમર્થવિનિશ્ચયે ।
નિર્મર્યાદે વર્તમાને દાનવૈકાર્ણવે પુરા ॥

બભૂવ રાજા રાજેન્દ્ર માન્ધાતા નામ વીર્યવાન્ ।
પુરા વસુમતીપાલો યજ્ઞં ચક્રે દિદૃક્ષયા ॥

અનાદિમધ્યનિધનં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
સ રાજા રાજશાર્દૂલ માન્ધાતા પરમેશ્વરમ્ ॥

જગામ શિરસા પાદૌ યજ્ઞે વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ।
દર્શયામાસ તં વિષ્ણૂ રૂપમાસ્થાય વાસવમ્ ॥

સ પાર્થિવૈર્વૃતઃ સદ્ભિરર્ચયામાસ તં પ્રભુમ્ । તસ્ય પાર્થિવસઙ્ઘસ્ય તસ્ય ચૈવ મહાત્મનઃ ।
સંવાદોઽયં મહાનાસીદ્વિષ્ણું પ્રતિ મહાદ્યુતિમ્ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

કિમિષ્યસે ધર્મભૂતાં વરિષ્ઠ યં દ્રષ્ટુકામોઽસિ તમપ્રમેયમ્ ।
અનન્તમાયામિતમન્ત્રવીર્યં નારાયણં હ્યાદિદેવં પુરાણમ્ ॥

નાસૌ દેવો વિશ્વરૂપો મયાઽપિ શક્યો દ્રષ્ટું બ્રહ્મણા વાઽપિ સાક્ષાત્
યેઽન્યે કામાસ્તવ રાજન્હૃદિસ્થા દાસ્યે ચૈતાંસ્ત્વં હિ મર્ત્યેષુ રાજા ॥

સત્યે સ્થિતો ધર્મપરો જિતેન્દ્રિયઃ શૂરો દૃઢપ્રીતિરતઃ સુરાણામ્ ।
બુદ્ધ્યા ભક્ત્યા ચોત્તમઃ શ્રદ્ધયા ચ તતસ્તેઽહં દઝિ વરાન્યથેષ્ટમ્ ॥
માન્ધાતોવાચ ।

અસંશયં ભગવન્નાદિદેવં વક્ષ્યામિ ત્વાઽહં શિરસા સમ્પ્રસાદ્ય ।
ત્યક્ત્વા કામાન્ધર્મકામો હ્યરણ્ય મિચ્છે ગન્તું સત્પથં સાધુજુષ્ટમ્ ॥

ક્ષાત્રાદ્ધર્માદ્વિપુલાદપ્રમેયા શ્લોકાઃ પ્રાપ્તાઃ સ્થાપિતં સ્વં યશશ્ચ ।
ધર્મો યોઽસાવાદિદેવાત્પ્રવૃત્તો લોકશ્રેષ્ઠં તં ન જાનામિ કર્તુમ્ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

અસૈનિકા ધર્મપરાશ્ચ ધર્મે પરાં ગતિં ન નયન્તે હ્યયુક્તમ્ ।
ક્ષાત્રો ધર્મો હ્યાદિદેવાત્પ્રવૃત્તઃ પશ્ચાદન્યે શેષભૂતાશ્ચ ધર્માઃ ॥

શેષાઃ સૃષ્ટા હ્યન્તવન્તો હ્યનન્તાઃ સપ્રસ્થાનાઃ ક્ષાત્રધર્મા વિશિષ્ટાઃ ।
અસ્મિન્ધર્મે સર્વધર્માઃ પ્રવિષ્ટાઃ ક્ષાત્રં ધર્મં શ્રેષ્ઠતમં વદન્તિ ॥

કર્મણા વૈ પુરા દેવા ઋષયશ્ચામિતૌજસઃ ।
ત્રાતાઃ સર્વે પ્રસહ્યારીન્ક્ષત્રધર્મેણ વિષ્ણુના ॥

યદિ હ્યસૌ ભગવન્નાહનિષ્ય દ્રિપૂ સર્વાનસુરાનપ્રમેયઃ ।
ન ચ બ્રહ્મા નૈવ લોકાદિકર્તા સન્તો ધર્માશ્ચાદિધર્માશ્ચ ન સ્યુઃ ॥

ઇમામુર્વી નાજયદ્વિક્રમેણ દેવશ્રેષ્ઠઃ સાસુરામાદિદેવઃ ।
ચાતુર્વર્ણ્યં ચાતુરાશ્રમ્યધર્માઃ સર્વે ન સ્યુર્બ્રાહ્મણાનાં વિનાશાત્ ॥

નષ્ટા ધર્માઃ શતધા શાશ્વતાસ્તે ક્ષાત્રેણ ધર્મેણ પુનઃ પ્રવૃદ્ધાઃ ।
યુગેયુગે હ્યાદિધર્માઃ પ્રવૃત્તા લોકજ્યેષ્ઠં ક્ષાત્રધર્મં વદન્તિ ॥

આત્મત્યાગઃ સર્વભૂતાનુકમ્પા લોકજ્ઞાનં પાલનં મોક્ષણં ચ ।
વિષણ્ણાનાં મોક્ષણં પીડિતાનાં ક્ષાત્રે ધર્મે વિદ્યતે પાર્થિવાનામ્ ॥

નિર્મર્યાદાઃ કામમન્યુપ્રવૃત્તા ભીતા રાજ્ઞો નાધિગચ્છન્તિ પાપમ્ ।
શિષ્ટાશ્ચાન્યે સર્વધર્મોપપન્નાઃ સાધ્વાચારાઃ સાધુધર્મં વદન્તિ ॥

પુત્રવત્પાલ્યમાનાનિ ધર્મલિઙ્ગાનિ પાર્થિવૈઃ ।
લોકે ભૂતાનિ સર્વાણિ ચરન્તે નાત્ર સંશયઃ ॥

સર્વધર્મપરં ક્ષાત્રં લોકશ્રેષ્ઠં સનાતનમ્ ।
શશ્વદક્ષરપર્યન્તમક્ષરં સર્વતોમુખમ્ ॥