મહાભારત · અધ્યાય 12.64

એવંવીર્યઃ સર્વધર્મોપપન્નઃ ક્ષાત્રઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધર્મેષુ ધર્મઃ ।
પાલ્યો યુષ્માભિર્લોકપાલૈરુદારૈ ર્વિપર્યયે સ્યાદભવઃ પ્રજાનામ્ ।

ભૂસસ્કારં ધર્મસંસ્કારયોગ્યં દીક્ષાચર્યાં પાલનં ચ પ્રજાનામ્ ।
વિદ્યાદ્રાજ્ઞઃ સર્વભૂતાનુકમ્પા દેહત્યાગં ચાહવે ધર્મમગ્ર્યમ્ ॥

ત્યાગં શ્રેષ્ઠં મુનયો વૈ વદન્તિ સર્વશ્રેષ્ઠં યચ્છરીરં ત્યજન્તિ ।
નિત્યં વ્યક્તં રાજધર્મેષુ સર્વે પ્રત્યક્ષં તે ભૂમિપાલા યથૈતે ॥

બહુશ્રુત્યા ગુરુશુશ્રૂષયા વા પરસ્પરાઃ સંહનનાદ્વદન્તિ ।
નિત્યં ધર્મં ક્ષત્રિયો બ્રહ્મચારી । ચરેદેકો હ્યાશ્રમં ધર્મકામઃ ॥

સામાન્યાર્થે વ્યવહારે પ્રવૃત્તે પ્રિયાપ્રિયે વર્જયન્નૈવ યત્નાત્ ।
ચાતુર્વર્ણ્યં સ્થાપનાત્પાલનાચ્ચ તૈસ્તૈર્યોગૈર્નિયમૈરૌષધૈશ્ચ ॥

સર્વોદ્યોગૈરાશ્રમં ધર્મમાહુઃ ક્ષાત્રં શ્રેષ્ઠં સર્વધર્મોપપન્નમ્ ।
વંસ્વં ધર્મં યેન ચરન્તિ વર્ણા સ્તાંસ્તાન્ધર્માનન્યથાર્થાન્વદન્તિ ॥

નેર્મર્યાદાન્નિત્યમર્થે નિવિષ્ટા નાહુસ્તાન્વૈ પશુભૂતાન્મનુષ્યાન્ ।
યથા નીતિં ગમયત્યર્થયોગા ચ્છ્રેયસ્તસ્માદાશ્રમાત્ક્ષત્રધર્મઃ ॥

ત્રૈવિદ્યાનાં યા ગતિર્બ્રાહ્મણાનાં યે ચૈવોક્તાઃ સ્વાશ્રમા બ્રાહ્મણાનામ્ ।
એતત્કર્મ ક્ષત્રિયસ્યાહુરગ્ર્ય મન્યત્કુર્વઞ્છૂદ્રવચ્છસ્ત્રવધ્યઃ ॥

ચાતુરાશ્રમ્યધર્માશ્ચ વેદવાદાશ્ચ પાર્થિવ ।
બ્રાહ્મણેનાનુગન્તવ્યા નાન્યો વિદ્યાત્કદાચન ॥

અન્યથા વર્તમાનસ્ય ન સા વૃત્તિઃ પ્રકલ્પ્યતે ।
કર્મણા વર્ધતે ધર્મો યથા ધર્મસ્તથૈવ સઃ ॥

યો વિકર્મસ્થિતો વિપ્રો ન સ સન્માનમર્હતિ ।
કર્મ સ્વમપ્રયુઞ્જાનમવિશ્વાસ્યં હિ તં વિદુઃ ॥

એતે વર્ણાઃ સર્વધર્મૈશ્ચ હીના ઉત્ક્રષ્ટવ્યાઃ ક્ષત્રિયૈરેવ ધર્માઃ ।
તસ્માચ્છ્રેષ્ઠા રાજધર્મા ન ચાન્યે વીર્યશ્રેષ્ઠા રાજધર્મા મતા મે ॥
માન્ધાતોવાચ ।

યવનાઃ કિરાતા ગાન્ધારાશ્ચીનાઃ શબરબર્બરાઃ ।
શકાસ્તુષારાઃ કઙ્કાશ્ચ પલ્લવાશ્ચાન્ધ્રમદ્રકાઃ ॥

ઉષ્ટ્રાઃ પુલિન્દા આરટ્ટાઃ કાચા મ્લેચ્છાશ્ચ સર્વશઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રપ્રસૂતાશ્ચ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ માનવાઃ ॥

કથં ધર્માંશ્ચરિષ્યન્તિ સર્વે વિષયવાસિનઃ ।
મદ્વિધૈશ્ચ કથં સ્થાપ્યાઃ સર્વે વૈ દસ્યુજીવિનઃ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું મઘવંસ્તદ્બ્રવીહિ મે ।
ત્વં બન્ધુભૂતો હ્યસ્માકં ક્ષત્રિયાણાં સુરેશ્વર ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

માતાપિત્રોર્હિ શુશ્રૂષા કર્તવ્યા સર્વદસ્યુભિઃ ।
આચાર્યગુરુશુશ્રૂષા તથૈવાશ્રમવાસિનામ્ ॥

ભૂમિપાનાં ચ શુશ્રૂષા કર્તવ્યા સર્વદસ્યુભિઃ ।
દેશધર્મક્રિયાશ્ચૈવ તેષાં ધર્મો વિધીયતે ॥

પિતૃયજ્ઞાસ્તથા કૂપાઃ પ્રપાશ્ચ શયનાનિ ચ ।
દાનાનિ ચ યથાકાલં દાતવ્યાનિ દ્વિજાતિષુ ॥

અહિંસા સત્યમક્રોધો વૃત્તિદાયાનુપાલનમ્ ।
ભરણં પુત્રદારાણાં શૌચમદ્રોહ એવ ચ ॥

દક્ષિણા સર્વયજ્ઞાનાં દાતવ્યા ધર્મમિચ્છતા ।
પાકયજ્ઞા મહાર્થાશ્ચ દાતવ્યાઃ સર્વદસ્યુભિઃ ॥

એતાન્યેવમ્પ્રકારાણિ વિહિતાનિ પુરાઽનઘ ।
સર્વલોકસ્ય કર્માણિ કર્તવ્યાનીહ પાર્થિવ ॥
માન્ધાતોવાચ ।

દૃશ્યન્તે માનુષે લોકે સર્વવર્ણેષુ દસ્યવઃ ।
લિઙ્ગાન્તરે વર્તમાના આશ્રમેષુ તથૈવ ચ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

વિનષ્ટાયાં દણ્ડનીત્યાં રાજધર્મે વિનાકૃતે ।
સમ્પ્રમુહ્યન્તિ ભૂતાનિ રાજદૌરાત્મ્યતોઽનઘ ॥

અસઙ્ખ્યાતા ભવિષ્યન્તિ ભિક્ષવો લિઙ્ગિનસ્તથા ।
આશ્રમાણાં વિકલ્પાશ્ચ વૃત્તેઽસ્મિન્વૈકૃતે યુગે ॥

અશૃણ્વાનાઃ પુરાણાનાં ધર્માણાં શતશો નરાઃ ।
ઉત્પથં પ્રતિપત્સ્યન્તે કામમન્યુસમીરિતાઃ ॥

યદા નિવર્ત્યતે પાપો દણ્ડનીત્યા મહાત્મભિઃ ।
તદા ધર્મો ન ચલતે સમ્ભૂતઃ શાશ્વતઃ પુરા ॥

સર્વલોકગુરું ચૈવ રાજાનં યોઽવમન્યતે ।
ન તસ્ય દત્તં ન કૃતં ન શ્રુતં ફલતિ ક્વચિત્ ॥

માનુષાણામધિપતિં દેવભૂતં મહાદ્યુતિમ્ ।
દેવાશ્ચ બહુમન્યન્તે ધર્મકામં નરેશ્વરમ્ ॥

પ્રજાપતિર્હિ ભગવાન્યઃ સર્વમસૃજજ્જગત્ ।
સ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યર્થં ધર્માણાં ક્ષત્રમિચ્છતિ ॥

પ્રવૃત્તસ્ય હિ ધર્મસ્ય બુદ્ધ્યા યઃ સ્મરતે ગતિમ્ ।
સ મે માન્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ સ ચ ક્ષત્રે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્મરુદ્ગણવૃતઃ પ્રભુઃ ।
જગામ ભવનં વિષ્ણુરક્ષરં શાશ્વતં પરમ્ ॥

એવં પ્રવર્તિતે ધર્મે પુરા સુચરિતેઽનઘ ।
કઃ ક્ષત્રમતિવર્તેત ચેતનાવાન્બહુશ્રુતઃ ॥

અન્યાયેન પ્રવૃત્તાનિ નિવૃત્તાનિ તથૈવ ચ ।
અન્તરા વિલયં યાન્તિ યથા પથિ વિચક્ષુષઃ ॥

આદૌ પ્રવર્તિતે ચક્રે તથૈવાદિપરાયણે ।
વર્તસ્વ પુરુષવ્યાઘ્ર સંવિજાનામિ તેઽનઘ ॥