મહાભારત · અધ્યાય 12.62

જ્યાકર્ષણં શત્રુનિવર્હણં ચ કૃપિર્વણિજ્યા પશુપાલનં ચ ।
શુશ્રૂષણં ચાપિ તથાઽર્થહેતો રકાર્યમેતત્પરમં દ્વિજસ્ય ॥

સેવ્યં તુ બ્રહ્મ ષટ્્કર્મ ગૃહસ્થેન મનીષિણા ।
કૃતકૃત્યસ્ય ચારણ્યે વાસો વિપ્રસ્ય શસ્યતે ॥

રાજપ્રેષ્યં કૃષિધનં જીવનં ચ વણિજ્યયા ।
કૌટિલ્યં કૌલટેયં ચ બ્રાહ્મણસ્ય વિગર્હિતમ્ ॥

શૂદ્રો રાજન્ભવતિ બ્રહ્મબન્ધુ ર્દુશ્ચારિત્રો યશ્ચ ધર્માદપેતઃ ।
વૃપલીપતિઃ પિશુનો નર્તનશ્ચ । ગ્રામપ્રેષ્યો યશ્ચ ભવેદ્વિકર્મા ॥

એવંવિધો બ્રાહ્મણઃ કૌરવેન્દ્ર વૃત્તાપેતો યો ભવેન્મન્દચેતાઃ ।
જપન્વેદાનજપંશ્ચાપિ રાજન્ સમઃ શૂદ્રૈર્દાસવચ્ચાપિ ભોજ્યઃ । એતે સર્વે શૂદ્રસમા ભવન્તિ રાજન્નેતાન્વર્જયેદ્દેવકૃત્યે ॥

નિર્મર્યાદે વાક્છઠે ક્રૂરવૃત્તૌ । હિંસાકામે ત્યક્તવૃત્તસ્વધર્મો ।
હવ્યં કવ્યં યાનિ ચાન્યાનિ રાજન્ દેયાન્યદેયાનિ ભવન્તિ તસ્મિન્ ॥

તસ્માદ્ધર્મો વિહિતો બ્રાહ્મણસ્ય દમઃ શૌચં ચાર્જવં ચાપિ રાજન્ ।
તથા વિપ્રસ્યાશ્રમાઃ સર્વ એવ પુરા રાજન્બ્રહ્મણા સન્નિસૃષ્ટાઃ ॥

યઃ સ્યાદ્દાન્તઃ સોમપાશ્ચાર્યશીલઃ સાનુક્રોશઃ સર્વસહો નિરાશીઃ ।
ઋજુર્મૃદુરનૃશંસઃ ક્ષમાવાન્ સ વૈ વિપ્રો નેતરઃ પાપકર્મા ॥

વિપ્રં વૈશ્યં રાજપુત્રં ચ રાજન્ લોકાઃ સર્વે સંશ્રિતા ધર્મકામાઃ ।
તસ્માદ્વર્ણાઞ્જાતિધર્મેષુ સક્તા ઞ્જેતું વિષ્ણુર્નેચ્છતિ પાણ્ડુપુત્ર ॥

લોકશ્ચાયં સર્વલોકસ્ય ન સ્યા ચ્ચાતુર્વર્ણ્યં વેદવાદાશ્ચ ન સ્યુઃ ।
સર્વાશ્ચેજ્યાઃ સર્વલોકક્રિયાશ્ચ સદ્યઃ સર્વે ચાશ્રમાશ્ચૈવ ન સ્યુઃ ॥

યચ્ચ ત્રયાણાં વર્ણાનામિચ્છેદાશ્રમસેવનમ્ ।
કર્તુમાશ્રમદૃષ્ટાંશ્ચ ધર્માસ્તાઞ્શૃણુ પાણ્ડવ ॥

શુશ્રૂષોઃ કૃતકાર્યસ્ય કૃતસન્તાનકર્મણઃ ।
અભ્યનુજ્ઞાપ્ય રાજાનં શૂદ્રસ્ય જગતીપતે ॥

અલ્પાન્તરગતસ્યાપિ દેશધર્મગતસ્ય વા ।
આશ્રમા વિહિતાઃ સર્વે વર્જયિત્વા નિરાશિષમ્ ॥

ભૈક્ષચર્યાં નચૈવાહુસ્તસ્ય તદ્ધર્મવાદિનઃ ।
તથા વૈશ્યસ્ય રાજેન્દ્ર રાજપુત્રસ્ય ચૈવ હિ ॥

કૃતકૃત્યો વયોતીતો રાજ્ઞઃ કૃતપરિશ્રમઃ ।
વૈશ્યો ગચ્છેદનુજ્ઞાતો નૃપેણાશ્રમસંશ્રયમ્ ॥

વેદાનધીત્ય ધર્મેણ રાજશાસ્ત્રાણિ ચાનઘ ।
સન્તાનાદીનિ કર્માણિ કૃત્વા સોમં નિષેવ્ય ચ ॥

પાલયિત્વા પ્રજાઃ સર્વા ધર્મેણ વદતાંવર ।
રાજસૂયાશ્વમેધાદીન્મખાનન્યાંસ્તથૈવ ચ ॥

આનયિત્વા યથાન્યાયં વિપ્રેભ્યો દત્તદક્ષિણઃ ।
સન્ગ્રામે વિજયં પ્રાપ્ય તથાઽલ્પં યદિ વા બહુ ॥

સ્થાપયિત્વા પ્રજાપાલં પુત્રં રાજ્યે ચ પાણ્ડવ ।
અન્યગોત્રં પ્રશસ્તં વા ક્ષત્રિયં ક્ષત્રિયર્ષભ ॥

અર્ચયિત્વા પિતૄઞ્શ્રાદ્ધૈઃ પિતૃયજ્ઞૈર્યથાવિધિ ।
દેવાન્યજ્ઞૈરૃષીન્વેદૈરર્ચયિત્વા તુ યત્નતઃ ॥

અન્તકાલે ચ સમ્પ્રાપ્તે ય ઇચ્છેદાશ્રમાન્તરમ્ ।
સોનુપૂર્વ્યાશ્રમાન્રાજન્ગત્વા સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥

રાજર્ષિત્વેન રાજેન્દ્ર ભૈક્ષ્યચર્યાદ્યસેવયા ।
અપેતગૃહધર્માપિ ચરેજ્જીવિતકામ્યયા ॥

ન ચૈતન્નૈષ્ઠિકં કર્મ ત્રયાણાં ભૂરિદક્ષિણ ।
ચતુર્ણાં રાજશાર્દૂલ પ્રાહુરાશ્રમવાસિનામ્ ॥

બાહ્વાયત્તં ક્ષત્રિયૈર્માનવાનાં લોકશ્રેષ્ઠં ધર્મમાસેવમાનૈઃ ।
સર્વે ધર્માઃ સોપધર્માસ્ત્રયાણાં રાજ્ઞો ધર્મં નીતિશાસ્ત્રે શૃણોમિ ॥

યથા રાજન્હસ્તિપદે પદાનિ સંલીયન્તે સર્વસત્વોદ્ભવાનિ ।
એવં ધર્માન્રાજધર્મેષુ સર્વાન્ સર્વાવસ્થાન્સમ્પ્રલીનાન્નિબોધ ॥

અલ્પાશ્રયાનલ્પફલાન્વદન્તિ ધર્માનન્યાન્ધર્મવિદો મનુષ્યાઃ ।
મહાશ્રયં બહુકલ્યાણરૂપં ક્ષાત્રં ધર્મં નેતરં પ્રાહુરાર્યાઃ ॥

સર્વે ધર્મા રાજધર્મપ્રધાનાઃ સર્વે વર્ણાઃ પાલ્યમાના ભવન્તિ ।
સર્વસ્ત્યાગો રાજધર્મેષુ રાજં સ્ત્યાગં ધર્મં ચાહુરગ્ર્યં પુરાણમ્ ॥

મજ્જેત્રયી દણ્ડનીતૌ હતાયાં સર્વે ધર્માઃ પ્રક્ષયેયુર્વિરુદ્ધાઃ ।
સર્વે ધર્માશ્ચાશ્રમાણાં હતાઃ સ્યુઃ ક્ષાત્રે નષ્ટે રાજધર્મે પુરાણે ॥

સર્વે ભોગા રાજધર્મેષુ દૃષ્ટાઃ સર્વા દીક્ષા રાજધર્મેષુ ચોક્તાઃ ।
સર્વા વિદ્યા રાજધર્મેષુ યુક્તાઃ સર્વે લોકા રાજધર્મે પ્રવિષ્ટાઃ ॥

સર્વે ધર્મા રાજધર્મેષુ દૃષ્ટાઃ સર્વે ભોગા રાજધર્મેષુ રાજન્ ।
સર્વે યોગા રાજધર્મેષુ ચોક્તાઃ સર્વે ધર્મા રાજધર્મે પ્રવિષ્ટાઃ । તસ્માદ્ધર્મો રાજધર્માદ્વિશિષ્ટો નાન્યો લોકે વિદ્યતેઽજાતશત્રો ॥

સર્વાણ્યેતાનિ કર્માણિ ક્ષાત્રે ભરતસત્તમ ।
ભવન્તિ જીવલોકાશ્ચ ક્ષત્રધર્મે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

યથા જીવાઃ પ્રાકૃતૈર્વધ્યમાના ધર્મશ્રુતીનામુપપીડનાય ।
એવં ધર્મા રાજધર્મૈર્વિયુક્તાઃ સઞ્ચિન્વન્તો નાદ્રિયન્તે સ્વધર્મમ્ ॥