મહાભારત · અધ્યાય 12.58

તતઃ કલ્યં સમુત્થાય કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયાઃ ।
યયુસ્તે નગરાકારૈઃ રથૈઃ પાણ્ડવયાદવાઃ ॥

પ્રતિપદ્ય કુરુક્ષેત્રં ભીષ્મમાસાદ્ય ચાનઘમ્ ।
સુખાં ચ રજનીં પૃષ્ટ્વા ગાઙ્ગેયં રથિનાં વરમ્ ॥

વ્યાસાદીનભિવાદ્યર્ષીન્સર્વૈસ્તૈશ્ચાભિનન્દિતાઃ ।
નિષેદુરભિતો ભીષ્મં પરિવાર્ય સમન્તતઃ ॥

તતો રાજા મહાતેજા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્ભીષ્મં પ્રતિપૂજ્ય યથાવિધિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ય એષ રાજન્રાજેતિ શબ્દશ્ચરતિ ભારત ।
કથમેષ સમુત્પન્નસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

તુલ્યપાણિભુજગ્રીવસ્તુલ્યબુદ્ધીન્દ્રિયાત્મકઃ ।
તુલ્યદુઃખસુખાત્મા ચ તુલ્યપૃષ્ઠમુખોદરઃ ॥

તુલ્યશુક્રાસ્થિમજ્જા ચ તુલ્યમાંસાસૃગેવ ચ ।
નેઃશ્વાસોચ્છ્વાસતુલ્યશ્ચ તુલ્યપ્રાણશરીરવાન્ ॥

સમાનજન્મમરણઃ સમઃ સર્વૈર્ગુણૈર્નૃણામ્ ।
વિશિષ્ટબુદ્ધીઞ્શૂરાંશ્ચ કથમેકોઽધિતિષ્ઠતિ ॥

કથમેકો મહીં કૃત્સ્નાં શૂરવીરાર્યસન્કુલમ્ ।
રક્ષત્યપિ ચ લોકસ્ય પ્રસાદમભિવાઞ્છતિ ॥

એકસ્ય તુ પ્રસાદેન કૃત્સ્નો લોકઃ પ્રસીદતિ ।
વ્યાકુલે ચાકુલઃ સર્વો ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્તો હિ ભરતર્ષભ ।
કૃત્સ્નં તન્મે યથાતત્ત્વં પ્રબ્રૂહિ વદતાં વર ॥

નૈતત્કારણમત્યલ્પં ભવિષ્યતિ વિશામ્પતે ।
યદેકસ્મિઞ્જગત્સર્વં દેવવદ્યાતિ સન્નતિમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નિયતસ્ત્વં નરવ્યાઘ્ર શૃણુ સર્વમશેષતઃ ।
યથા રાજ્યં સમુત્પન્નમાદૌ કૃતયુગેઽભવત્ ॥

નૈવ રાજ્યં ન રાજાઽસીન્ન ચ દણ્ડો ન દાણ્ડિકઃ ।
ધર્મેણૈવ પ્રજાઃ સર્વા રક્ષન્તિ સ્મ પરસ્પરમ્ ॥

પાલ્યમાનાસ્તથાઽન્યોન્યં નરા ધર્મેણ ભારત ।
દૈન્યં પરમુપાજગ્મુસ્તતસ્તાન્મોહ આવિશત્ ॥

તે મોહવશમાપન્ના મનુજા મનુજર્ષભ ।
પ્રતિપત્તિવિમોહાચ્ચ ધર્મસ્તેષામનીનશત્ ॥

નષ્ટાયાં પ્રતિપત્તૌ ચ મોહવશ્યા નરાસ્તદા ।
લોભસ્ય વશમાપન્નાઃ સર્વે ભરતસત્તમ ॥

અપ્રાપ્તસ્યાભિમર્શં તુ કુર્વન્તો મનુજાસ્તતઃ ।
કામો નામાપરસ્તત્ર પ્રત્યપદ્યત વૈ પ્રભો ॥

તાંસ્તુ કામવશં પ્રાપ્તાન્રાગો નામાભિસંસ્પૃશત્ ।
રક્તાશ્ચ નાભ્યજાનન્ત કાર્યાકાર્યે યુધિષ્ઠિર ॥

અગમ્યાગમનં ચૈવ વાચ્યાવાચ્યં તથૈવ ચ ।
ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચરાજેન્દ્ર દોષાદોષં ચ નાત્યજન્ ॥

વિપ્લુતે નરલોકેઽસ્મિંસ્તતો બ્રહ્મ નનાશ હ ।
નાશાચ્ચ બ્રહ્મણો રાજન્ધર્મો નાશમથાગમત્ ॥

નષ્ટે બ્રહ્મણિ ધર્મે ચ દેવાસ્ત્રાસમથાગમન્ ।
તે ત્રસ્તા નરશાર્દૂલ બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ ॥

પ્રપદ્ય ભગવન્તં તે દેવં લોકપિતામહમ્ ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે દુઃખવેગસમાહતાઃ ॥

ભગવન્નરલોકસ્થં ગ્રસ્તં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
લોભમોહાદિભિર્ભાવૈસ્તતો નો ભયમાવિશત્ ॥

બ્રહ્મણશ્ચ પ્રણાશેન ધર્મો વ્યનશદીશ્ચર ।
તતસ્તુ સમતાં યાતા મર્ત્યૈસ્ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ॥

અધોર્ભિવર્ષાસ્તુ વયં ભૌમાસ્તૂર્ધ્વપ્રવર્ષિણઃ ।
ક્રિયાવ્યુપરમાત્તેષાં તતોઽગચ્છામ સંશયમ્ ॥

અત્ર નિઃશ્રેયસં યન્નસ્તદ્ધ્યાયસ્વ પિતામહ ।
ત્વત્પ્રસાદાત્સમુત્થોસૌ પ્રભાવો નો ભવત્વયમ્ ॥

તાનુવાચ સુરાન્સર્વાન્સ્વયમ્ભૂર્ભગવાંસ્તતઃ ।
શ્રેયોઽહં ચિન્તયિષ્યામિવ્યેતુ વો ભીઃ સુરોત્તમાઃ ॥

તતોઽધ્યાયસહસ્રાણાં શતં ચક્રે સ્વબુદ્ધિજમ્ ।
યત્ર ધર્મસ્તથૈવાર્થઃ કામશ્ચૈવાનુવર્ણિતઃ ॥

ત્રિવર્ગ ઇતિ વિખ્યાતો ગણ એવ સ્વયમ્ભુવા ।
ચતુર્થો મોક્ષ ઇત્યેવ પૃથગર્થઃ પૃથગ્ગુણઃ ॥

મોક્ષસ્યાસ્તિ ત્રિવર્ગોઽન્યઃ પ્રોક્તઃ સત્વં રજસ્તમઃ ।
સ્થાનં વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચૈવ ત્રિવર્ગશ્ચૈવ દણ્ડજઃ ॥

આત્માદેશશ્ચ કાલશ્ચાપ્યુપાયાઃ કૃત્યમેવ ચ ।
સહાયાઃ કારણં ચૈવ ષડ્વર્ગો નીતિજઃ સ્મૃતઃ ॥

ત્રયી ચાન્વીક્ષિકી ચૈવ વાર્તા ચ ભરતર્ષભ ।
દણ્ડનીતિશ્ચ વિપુલા વિદ્યાસ્તત્ર નિદર્શિતાઃ ॥

અમાત્યલિપ્સા પ્રણિધી રાજપુત્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
ચારશ્ચ વિવિધોપાયઃ પ્રણિધિશ્ચ પૃથગ્વિધઃ ॥

સામભેદઃ પ્રદાનં ચ તતો દણ્ડશ્ચ પાર્થિવ ।
ઉપેક્ષા પઞ્ચમી ચાત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન સમુદાહૃતા ॥

મન્ત્રશ્ચ વર્ણિતઃ કૃત્સ્નો મન્ત્રભેદાર્થ એવ ચ ।
વિભ્રમશ્ચૈવ મન્ત્રસ્ય સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોશ્ચ યત્ફલમ્ ॥

સન્ધિશ્ચ ત્રિવિધાભિખ્યો હીનો મધ્યસ્તથોત્તમઃ ।
ભયસત્કારવિત્તાખ્યં કાર્ત્સ્ન્યેન પરિવર્ણિતમ્ ॥

યાત્રાકાલાશ્ચ ચત્વારસ્ત્રિવર્ગસ્ય ચ વિસ્તરઃ ।
વિજયો ધર્મયુક્તશ્ચ તથાર્થવિજયશ્ચ હ ॥

આસુરશ્ચૈવ વિજયઃ કાર્ત્સ્ન્યેન પરિવર્ણિતઃ ।
લક્ષણં પઞ્ચવર્ગસ્ય ત્રિવિધં ચાત્ર વર્ણિતમ્ ॥

પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ દણ઼્ડોઽથ પરિશબ્દિતઃ ।
પ્રકાશોઽષ્ટવિધસ્તત્ર ગુહ્યશ્ચ બહુવિસ્તરઃ ॥

રથા નાગા હયાશ્ચૈવ પાદાતાશ્ચૈવ પાણ્ડવ । વિષ્ટિર્નાવશ્ચરાશ્ચૈવ દેશિકા ઇતિ ચાષ્ટમઃ ।
અઙ્ગાન્યેતાનિ કૌરવ્ય પ્રકાશાનિ બલસ્ય તુ ॥

જઙ્ગમાજઙ્ગમાશ્ચોક્તાશ્ચૂર્ણયોગા વિષાદયઃ ।
સ્પર્શે ચાભ્યવહાર્યે ચાપ્યુપાંશુર્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

ક્રીડાપૂર્વે રણે દ્યૂતે વિસ્રમ્ભણસમન્વિતમ્ ।
ઉક્તં કૈતવ્યમિત્યેતદુપાયો નવમો બુધૈઃ ॥

ઉપેક્ષા સર્વકાર્યેષુ કર્મણાં કરણેષુ ચ ।
અનિષ્ટાનાં સમુત્થાને ત્રિવર્ગો નશ્યતે યયા ॥

ઇન્દ્રજાલાદિકા માયા વાજીવનકુશીલવૈઃ ।
સુનિમિત્તૈદુર્નિમિત્તૈરુત્પાતૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ॥

ડમ્ભો લિઙ્ગં સમાશ્રિત્ય શત્રુવર્ગે પ્રયુજ્યતે । શાઠ્યં નિશ્ચેષ્ટતા પ્રોક્તા ચિત્તદોષપ્રદૂષિકા ॥

અરિર્મિત્ર ઉદાસીન ઇત્યેતેઽપ્યનુવર્ણિતાઃ । કૃત્સ્ના માર્ગગુણાશ્ચૈવ તથા ભૂમિગુણાશ્ચ હ ।
આત્મરક્ષણમાશ્વાસઃ સ્પર્શાનાં ચાન્વવેક્ષણમ્ ॥

કલ્પના વિવિધાશ્ચાપિ નૃનાગરથવાજિનામ્ ।
વ્યૂહાશ્ચ વિવિધાભિખ્યા વિચિત્રં યુદ્ધકૌશલમ્ ॥

ઉત્પાતાશ્ચ નિપાતાશ્ચ સુયુદ્ધં સુપલાયિતમ્ ।
શસ્ત્રાણાં પાલનં જ્ઞાનં તથૈવ ભરતર્ષભ ॥

બલવ્યસનયુક્તં ચ તથૈવ બલહર્ષણમ્ ।
પીડા ચાપદકાલશ્ચ ભયકાલશ્ચ પાણ્ડવ ॥

તથાખ્યાતવિધાનં ચ યોગઃ સઞ્ચાર એવ ચ ।
ચોરૈરાટવિકૈશ્ચોગ્રૈઃ પરરાષ્ટ્રસ્ય પીડનમ્ ॥

અગ્નિદૈર્ગરદૈશ્ચેવ પ્રતિરૂપકકારકૈઃ ।
શ્રેણિમુખ્યોપજાપેન વીરુધશ્છેદનેન ચ ॥

દૂષણેન ચ નાગાનામાતઙ્કજનનેન ચ ।
આરાધનેન ભક્તસ્ય પત્યુશ્ચોપગ્રહેણ ચ ॥

સપ્તાઙ્ગસ્ય ચ રાજ્યસ્ય હ્રાસવૃદ્ધિસમીક્ષણમ્ ।
દૂતસામર્થ્યયોગશ્ચ રાષ્ટ્રસ્ય ચ વિવર્ધનમ્ ॥

અરિમધ્યસ્થમિત્રાણાં સમ્યક્ચોક્તં પ્રપઞ્ચનમ્ ।
અવમર્દઃ પ્રતીઘાતસ્તથૈવ ચ બલીયસામ્ ॥

વ્યવહારઃ સુસૂક્ષ્મશ્ચ તથા કણ્ટકશોધનમ્ ।
શ્રમો વ્યાયામયોગશ્ચ યોગદ્રવ્યસ્ય સઞ્ચયઃ ॥

અભૃતાનાં ચ ભરણં ભૃતાનાં ચાન્વવેક્ષણમ્ ।
અન્તકાલે પ્રદાનં ચ વ્યસને ચાપ્રસઙ્ગિતા ॥

તથા રાજગુણાશ્ચૈવ સેનાપતિગુણાશ્ચ હ ।
કરણસ્ય ચ કર્તુશ્ચ ગુણદોષાસ્તથૈવ ચ ॥

દુષ્ટેઙ્ગિતં ચ વિવિધં વૃત્તિશ્ચૈવાનુવર્તિનામ્ ।
શઙ્કિતત્વં ચ સર્વસ્ય પ્રમાદસ્ય ચ વર્જનમ્ ॥

અલબ્ધલિપ્સા લબ્ધસ્ય તથૈવ ચ વિવર્ધનમ્ ।
પ્રદાનં ચ વિવૃદ્ધસ્ય પાત્રેભ્યો વિધિવત્તથા ॥

વિસર્ગોઽર્થસ્ય ધર્માર્થમર્થાર્થં કામહેતુકમ્ ।
ચતુર્થં વ્યસનાઘાતે તથૈવાત્રાનુવર્ણિતમ્ ॥

ક્રોધજાનિ તતોગ્રાણિ કામજાનિ તથૈવ ચ ।
દશોક્તાનિ કુરુશ્રેષ્ઠ વ્યસનાન્યત્ર ચૈવ હ ॥

મૃગયાક્ષાસ્તથા પાનં સ્ત્રિયશ્ચ ભરતર્ષભ ।
કામજાન્યાહુરાચાર્યાઃ પ્રોક્તાનીહ સ્વયમ્ભુવા ॥

વાક્પારુષ્યં તથોગ્રત્વ દણ્ડપારુષ્યમેવ ચ ।
આત્મનો નિગ્રહસ્ત્યાગો હ્યર્થદૂષણમેવ ચ ॥

યન્ત્રાણિ વિવિધાન્યેવ ક્રિયાસ્તેષાં ચ વર્ણિતાઃ ।
અવમર્દઃ પ્રતીઘાતઃ કેતનાનાં ચ ભઞ્જનમ્ ॥

ચૈત્યદ્રુમાવમર્દશ્ચ રોધઃ કર્માન્તનાશનમ્ ।
અપસ્કરોઽથ વમનં તથોપાસ્યા ચ વર્ણિતા ॥

પણવાનકશઙ્ખાનાં ભેરીણાં ચ યુધિષ્ઠિર ।
ઉપાર્જનં ચ દ્રવ્યાણાં પરમર્મ ચ તાનિ ષટ્ ॥

લબ્ધસ્ય ચ પ્રશમનં સતાં ચૈવાભિપૂજનમ્ ।
વિદ્વદ્ભિરેકીભાવશ્ચ જપહોમવિધિજ્ઞતા ॥

મઙ્ગલાલમ્ભનં ચૈવ શરીરસ્ય પ્રતિક્રિયા ।
આહારયોજનં ચૈવ નિત્યમાસ્તિક્યમેવ ચ ॥

એકેન ચ યથોત્થેયં સત્યત્વં મધુરા ગિરઃ ।
ઉત્તમાનાં સમાજાનાં ક્રિયાઃ કેતનજાસ્તથા ॥

પ્રત્યક્ષાશ્ચ પરોક્ષાશ્ચ સર્વાધિકરણેષ્વથ ।
વૃત્તેર્ભરતશાર્દૂલ નિત્યં ચૈવાન્વવેક્ષણમ્ ॥

અદણ્ડ્યત્વં ચ વિપ્રાણાં યુક્ત્યા દણ઼્ડનિપાતનમ્ ।
અનુજીવિ સ્વજાતિભ્યો ગુણેભ્યશ્ચ સમુદ્ભવઃ ॥

રક્ષણં ચૈવ પૌરાણાં રાષ્ટ્રસ્ય ચ વિવર્ધનમ્ ।
મણ્ડલસ્થા ચ યા ચિન્તા રાજન્દ્વાદશરાજિકા ॥

દ્વિસપ્તતિમતિશ્ચૈવ પ્રોક્તા યા ચ સ્વયમ્ભુવા ।
દેશજાતિકુલાનાં ચ ધર્માઃ સમનુવર્ણિતાઃ ॥

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચાત્રાનુવર્ણિતાઃ ।
ઉપાયાશ્ચાર્થલિપ્સા ચ વિવિધા ભૂરિદક્ષિણઃ ॥

મૂલકર્મક્રિયા ચાત્ર માયાયોગશ્ચ વર્ણિતઃ ।
દૂષણં સ્રોતસાં ચૈવ વર્ણિતં ચ સ્થિરામ્ભસામ્ ॥

યૈર્યૈરુપાયૈર્લોકસ્તુ ન ચલેદાર્યવર્ત્મનઃ ।
તત્સર્વં રાજશાર્દૂલ નીતિશાસ્ત્રેઽભિવર્ણિતમ્ ॥

એતત્કૃત્વા સુભં શાસ્ત્રં તતઃ સ ભગવાન્પ્રભુઃ ।
દેવાનુવાચ સંહૃષ્ટઃ સર્વાઞ્છક્રપુરોગમાન્ ॥

ઉપકારાય લોકસ્ય ત્રિવર્ગસ્થાપનાય ચ ।
નવનીતં સરસ્વત્યા બુદ્ધિરેષા પ્રભાષિતા ॥

દણ્ડેન સહિતા હ્યેષા લોકરક્ષણકારિકા ।
નિગ્રહાનુગ્રહરતા લોકાનનુચરિષ્યતિ ॥

દણ્ડેન નીયતે ચેદં દણ્ડં નયતિ વા પુનઃ ।
દણ્ડનીતિરિતિખ્યાતા ત્રીઁલ્લોકાનવપત્સ્યતે ॥

પાઙ્ગુણ્યગુણસારૈષા સ્થાસ્યત્યગ્રે મહાત્મસુ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાશ્ચ સકલા હ્યત્ર શબ્દિતાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતસ્તાં ભગવાન્નીતિં પૂર્વં જગ્રાહ શન્કરઃ ।
બહુરૂપો વિશાલાક્ષઃ શિવઃ સ્થાણુરુમાપતિઃ ॥

અનાદિનિધનો દેવશ્ચૈતન્યાદિસમન્વિતઃ ।
જ્ઞાનાનિ ચ વશે યસ્ય તારકાદીન્યશેષતઃ ॥

અણિમાદિગુણોપેતમૈશ્વર્યં ન ચ કૃત્રિમમ્ ।
તુષ્ટ્યર્થં બ્રહ્મણઃ પુત્રો લલાટાદુત્થિતઃ પ્રભુઃ ॥

અરુદત્સસ્વનં ઘોરં જગતઃ પ્રભુરવ્યયઃ ।
જાયમાનઃ પિતા પુત્રે પુત્રઃ પિતરિ ચૈવ હિ ॥

બુદ્ધિં વિશ્વસૃજે દત્ત્વા બ્રહ્માણ્ડં યેન નિર્મિતમ્ ।
યસ્મિન્હિરણ્મયો હંસઃ શકુનિઃ સમપદ્યત ॥

કર્તા સર્વસ્ય લોકસ્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । સ દેવઃ સર્વભૂતાનાં મહાદેવઃ સનાતનઃ ।
અસંખ્યાતસહસ્રાણાં રુદ્રાણાં સ્થાનમવ્યયમ્ ॥

યુગાનામાયુષો હ્રાસં વિજ્ઞાય ભગવાઞ્શિવઃ ।
સઞ્ચિક્ષેપ તતઃ શાસ્ત્રં મહાસ્ત્રં બ્રહ્મણા કૃતમ્ ॥

વૈશાલાક્ષમિતિ પ્રોક્તં તદિન્દ્રઃ પ્રત્યપદ્યત ।
દશાધ્યાયસહસ્રાણિ સુબ્રહ્મણ્યો મહાતપાઃ ॥

મઘવાનપિ તચ્છાસ્ત્રં દેવાત્પ્રાપ્ય મહેશ્વરાત્ ।
પ્રજાનાં હિતમન્વિચ્છન્સઞ્ચિક્ષેપ પુરન્દરઃ ॥

સહસ્ત્રૈઃ પઞ્ચભિસ્તાત યદુક્તં બાહુદન્તકમ્ । અધ્યાયાનાં સહસ્ત્રૈસ્તુ ત્રિભિરેવ બૃહસ્પતિઃ ।
સઞ્ચિક્ષેપેશ્વરો બુદ્ધ્યા બાર્હસ્પત્યં યદુચ્યતે ॥

અધ્યાયાનાં સહસ્રેણ કાવ્યઃ સન્ક્ષેપમબ્રવીત્ ।
તચ્છાસ્ત્રમમિતપ્રજ્ઞો યોગાચાર્યો મહાયશાઃ ॥

એવં લોકાનુરોધેન શાસ્ત્રમેતન્મહર્ષિભિઃ ।
સન્ક્ષિપ્તમાયુર્વિજ્ઞાય લોકાનાં હ્રાસિ પાણ્ડવ ॥

અથ દેવાઃ સમાગમ્ય વિષ્ણુમૂચુઃ પ્રજાપતિમ્ ।
એકો યોઽર્હતિ મર્ત્યેભ્યઃ શ્રૈષ્ઠ્ય વૈ તં સમાદિશ ॥

તતઃ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્દેવો નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
તૈજસં વૈ વિરજસં સોઽસૃજન્માનસં સુતમ્ ॥

વિરજાસ્તુ મહાભાગઃ પ્રભુત્વં ભુવિ નૈચ્છત ।
ન્યાસાયૈવાભવદ્વુદ્ધિઃ પ્રણીતા તસ્ય પાણ્ડવ ॥

કીર્તિમાંસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂત્સોઽપિ મર્ત્યાધિકોઽભવત્ ।
કર્દમસ્તસ્ય તુ સુતઃ સોઽપ્યતપ્યન્મહત્તપઃ ॥

પ્રજાપતેઃ કર્દમસ્ય ત્વનઙ્ગો નામ વીર્યવાન્ ।
પ્રજા રક્ષયિતા સાધુર્દણ્ડનીતિવિશારદઃ ॥

અનઙ્ગપુત્રોઽતિબલો નીતિમાનભિગમ્ય વૈ ।
પ્રતિપેદે મહારાજ્યમથેન્દ્રિયવશોઽભવત્ ॥

પ્રાપ્ય નારીં મહાભાગાં રૂપિણીં કામમોહિતઃ ।
સૌભાગ્યેન ચ સમ્પન્નાં ગુણૈશ્ચાનુત્તમાં સતીમ્ ॥

મૃત્યોસ્તુ દુહિતા રાજન્સુનીથા નામ નામતઃ ।
પ્રખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ યા સા વેનમજીજનત્ ॥

તં પ્રજાસુ વિધર્માણં રાગદ્વેષવશાનુગમ્ ।
મન્ત્રપૂતૈઃ કુશૈર્જઘ્નુરૃષયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

મમન્થુર્દક્ષિણં ચોરુમૃષયસ્તસ્ય ભારત ।
તતોઽસ્ય વિકૃતો જજ્ઞે હ્રસ્વકઃ પુરુષોઽશુચિઃ ॥

દગ્ધસ્થૂણાપ્રતીકાશો રક્તાક્ષઃ કૃષ્ણમૂર્ધજઃ ।
નિષીદેત્યેવમૂચુસ્તમૃષયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

તસ્માન્નિષાદાઃ સમ્ભૂતાઃ ક્રૂરાઃ શૈલવનાશ્રયાઃ ।
યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયા મ્લેચ્છાઃ શતસહસ્રશઃ ॥

ભૂયોઽસ્ય દક્ષિણં પાણિં મમન્થુસ્તે મહર્ષયઃ ।
તતઃ પુરુષ ઉત્પન્નો રુપેણેન્દ્ર ઇવાપરઃ ॥

કવચી બદ્ધનિસ્ત્રિંશઃ સશરઃ સશરાસનઃ ।
વેદવેદાઙ્ગવિચ્ચૈવ ધનુર્વેદે ચ પારગઃ ॥

તં દણ્ડનીતિઃ સકલા શ્રિતા રાજન્નરોત્તમમ્ ।
તતસ્તુ પ્રાઞ્જલિર્વૈન્યો મહર્ષીસ્તાનુવાચ હ ॥

સુસૂક્ષ્મા મે સમુત્પન્ના બુદ્ધિર્ધરર્માર્થદર્શિની ।
અનયા કિં મયા કાર્યં તન્મે તત્ત્વેન શંસત ॥

યન્માં ભવન્તો વક્ષ્યન્તિ કાર્યમર્થસમન્વિતમ્ ।
તદહં વઃ કરિષ્યામિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

તમૂચુસ્તત્ર દેવાસ્તે તે ચૈવ પરમર્ષયઃ ।
નિયતો યત્ર ધર્મો વૈ તમશઙ્કઃ સમાચર ॥

પ્રિયાપ્રિયે પરિત્યજ્ય સમઃ સર્વેષુ જન્તુષુ ।
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ માનં ચોત્સૃજ્ય દૂરતઃ ॥

યશ્ચ ધર્માત્પ્રવિચલેલ્લોકે કશ્ચન માનવઃ ।
નિગ્રાહ્યસ્તે સ્વબાહુભ્યાં શશ્વદ્ધર્મમવેક્ષતા ॥

પ્રતિજ્ઞાં ચાધિરોહસ્વ મનસા કર્મણા ગિરા ।
પાલયિષ્યામ્યહં ભૌમં બ્રહ્મ ઇત્યેવ ચાસકૃત્ ॥

યશ્ચાત્ર ધર્મ ઇત્યુક્તો દણ્ડનીતિવ્યપાશ્રયઃ ।
તમશઙ્કઃ કરિષ્યામિ સ્વવશો ન કદાચન ॥

અદણ્ડ્યા મે દ્વિજાશ્ચેતિ પ્રતિજાનીષ્વ ચાભિભો ।
લોકં ચ સન્કરાત્કૃત્સ્નં ત્રાતાઽસ્મીતિ પરન્તપ ॥

વૈન્યસ્તતસ્તાનુવાચ દેવાનૃષિપુરોગમાન્ ।
બ્રાહ્મણા મે સહાયાશ્ચેદેવમસ્તુ સુરર્ષભાઃ ॥

એવમસ્ત્વિતિ વૈન્યસ્તુ તૈરુક્તો બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
પુરોધાશ્ચાભવત્તસ્ય શુક્રો બ્રહ્મમયો નિધિઃ ॥

મન્ત્રિણો વાલખિલ્યાશ્ચ સારસ્વત્યો ગણસ્તથા ।
મહર્ષિર્ભગવાન્ગર્ગસ્તસ્ય સાંવત્સરોઽભવત્ ॥

આત્મનાઽષ્ટમ ઇત્યેવ શ્રુતિરેષાં પરા નૃષુ ।
ઉત્પન્નૌ બન્દિનૌ ચાસ્ય તત્પૂર્વૌ સૂતમાગધૌ ॥

તયો પ્રીતો દદૌ રાજા પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ ॥

સમતાં વસુધાયાશ્ચ સ સમ્યગુદપાદયત્ ।
વૈષમ્યં હિ પરં ભૂમેરિતિ નઃ પરમા શ્રુતિઃ ॥

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ વિષમા જાયતે મહી ।
ઉજ્જહાર તતો વૈન્યઃ શિલાજાલાન્સમન્તતઃ ॥

ધનુષ્કોટ્યા મહારાજ તેન શૈલા વિમર્દિતાઃ । સ વિષ્ણુના ચ દેવેન શક્રેણ વિબુધૈઃ સહ ।
ઋષિભિશ્ચ પ્રજાપાલ્યે બ્રહ્મણા ચાભિષેચિતઃ ॥

તં સાક્ષાત્પૃથિવી ભેજે રત્નાન્યાદાય પાણ઼્ડવ ।
સાગરઃ સરિતાં ભર્તા હિમવાંશ્ચાચલોત્તમઃ ॥

શક્રશ્ચ ધનમક્ષય્યં પ્રાદાત્તસ્મૈ યુધિષ્ઠિર ।
રુક્મં ચાપિ મહામેરુઃ સ્વયં કનકપર્વતઃ ॥

યક્ષરાક્ષસભર્તા ચ ભગવાન્નરવાહનઃ ।
ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ સમર્થં પ્રદદૌ ધનમ્ ॥

હયા રથાશ્ચ નાગાશ્ચ કોટિશઃ પુરુષાસ્તથા ।
પ્રાદુર્બભૂવુર્વૈન્યસ્ય ચિન્તયાનસ્ય પાણ્ડવ ॥

ન જરા ન ચ દુર્ભિક્ષં નાધયો વ્યાધયઃ કુતઃ । સરીસૃપેભ્યઃ સ્તેનેભ્યો ન ચાન્યેભ્યઃ કદાચન ।
ભયમાસીત્તતસ્તસ્ય પૃથિવી સસ્યમાલિની ॥

આપસ્તસ્તમ્ભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ ।
પર્વતાશ્ચ દદુર્માર્ગં ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્ ॥

તેનેયં પૃથિવી દુગ્ધા સસ્યાનિ દશ સપ્ત ચ ।
યક્ષરાક્ષસનાગાનામીપ્સિતં યસ્ય યસ્ય યત્ ॥

તેન ધર્મોત્તરશ્ચાયં કૃતો લોકો મહાત્મના ।
રઞ્જિતાશ્ચ પ્રજાઃ સર્વાસ્તેન રાજેતિ શબ્દ્યતે ॥

બ્રાહ્મણાનાં ક્ષતત્રાણાત્તતઃ ક્ષત્રિય ઉચ્યતે ।
પ્રથિતા ધર્મતશ્ચેયં પૃથિવી સાધુભિઃ સ્મૃતા ॥

સ્થાપનં ચાકરોદ્વિષ્ણુઃ સ્વયમેવ સનાતનઃ ।
નાતિવર્તિષ્યતે કશ્ચિદ્રાજંસ્ત્વામિતિ ભારત ॥

તતઃ સ ભગવાન્વિષ્ણુરાવિવેશ ચ પાર્થિવમ્ ।
દેવવન્નરદેવાનાં નમતીદં જગત્તતઃ ॥

દણ્ડનીત્યા ચ સતતં રક્ષિતારં નરેશ્વરમ્ ।
નાધર્ષયેત્તથા કશ્ચિચ્ચારનિષ્પન્દદર્શનાત્ ॥

શુભં હિ કર્મ રાજેન્દ્ર શુભત્વાયોપકલ્પતે ।
આત્મના કરણૈશ્ચૈવ સમસ્યેહ મહીક્ષિતઃ ॥

કો હેતુર્યદ્વશે તિષ્ઠેલ્લોકો દૈવાદૃતે ગુણાત્ ॥

વિષ્ણોર્લલાટાત્કમલં સૌવર્ણમભવત્તદા ।
શ્રીઃ સમ્ભૂતા તતસ્તસ્મિન્દેવી ધર્મસ્ય પાણ્ડવ ॥

શ્રિયઃ સકાશાદર્થશ્ચ જાતો ધર્મસ્ય પાણ્ડવ ।
અથ ધર્મસ્તથૈવાર્થઃ શ્રીશ્ચ રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતા ॥

સુકૃતસ્ય ક્ષયાચ્ચૈવ સ્વર્લોકાદેત્ય મેદિનીમ્ ।
પાર્થિવો જાયતે તાત દણ્ડનીતિવિશારદઃ ॥

માહાત્મ્યેન ચ સંયુક્તો વૈષ્ણવેન નરો ભુવિ ।
બુદ્ધ્યા ભવતિ સંયુક્તો માહાત્મ્યં ચાધિગચ્છતિ ॥

સ્થાપિતં ચ તતો દેવૈર્ન કશ્ચિદતિવર્તતે ।
તિષ્ઠત્યેકસ્ય ચ વશે તં ચૈવાનુવિધીયતે ॥

શુભં હિ કર્મ રાજેન્દ્ર શુભત્વાયોપકલ્પતે ।
તુલ્યસ્યૈકસ્ય યેનાયં લોકો વચસિ તિષ્ઠતિ ॥

યોઽસ્ય વૈ મુખમદ્રાક્ષીત્સોઽસ્ય સર્વો વશાનુગઃ ।
સુભગં ચાર્થવન્તં ચ રૂપવન્તં ચ પશ્યતિ ॥

મહત્ત્વાત્તસ્ય દણ્ડસ્ય નીતિર્વિસ્પષ્ટલક્ષણા ।
નયશ્ચારશ્ચ વિપુલો યેન સર્વમિદં તતમ્ ॥

આગમશ્ચ પુરાણાનાં મહર્ષીણાં ચ સમ્ભવઃ ।
તીર્થવંશશ્ચ વંશશ્ચ ક્ષત્રિયાણાં યુધિષ્ઠિર ॥

સકલં ચાતુરાશ્રમ્યં ચાતુર્હોત્રં તથૈવ ચ ।
ચાતુર્વર્ણ્યં તથૈવાત્ર ચાતુર્વિદ્યં ચ કીર્તિમ્ ॥

ઇતિહાસોપવેદાશ્ચ ન્યાયઃ કૃત્સ્નશ્ચ વર્ણિતઃ ।
તપો જ્ઞાનમર્હિસા ચ સત્યં દાનમમત્સરઃ ॥

વૃદ્ધોપસેવા દાનં ચ શૌચમુત્થાનમેવ ચ ।
સર્વભૂતાનુકમ્પા ચ સર્વમત્રોપવર્ણિતમ્ ॥

ભુવિ વાચોગતં યચ્ચ તચ્ચ સર્વં સમર્પિતમ્ ।
તસ્મિન્પૈતામહે શાસ્ત્રે પાણ્ડવેય ન સંશયઃ ॥

તતો જગતિ રાજેન્દ્ર સતતં શબ્દિતં બુધૈઃ ।
દેવાશ્ચ નરદેવાશ્ચ તુલ્યા ઇતિ વિશામ્પતે ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં મહત્ત્વં પ્રતિ રાજસુ ।
કાર્ત્સ્ન્યેન ભરતશ્રેષ્ઠ કિમન્યદિહ વર્તતે ॥