મહાભારત · અધ્યાય 12.57

એતત્તે રાજધર્માણાં નવનીતં યુધિષ્ઠિર ।
બૃહસ્પતિર્હિ ભગવાન્નાન્યં ધર્મં પ્રશંસતિ ॥

વિશાલાક્ષશ્ચ ભગવાન્કાવ્યશ્ચૈવ મહાતપાઃ ।
સહસ્રાક્ષો મહેન્દ્રશ્ચ તથા પ્રાચેતસો મનુઃ ॥

ભરદ્વાજશ્ચ ભગવાંસ્તથા ગૌરશિરા મુનિઃ ।
રાજશાસ્ત્રપ્રણેતારો બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

રક્ષામેવ પ્રશંસન્તિ ધર્મં ધર્મભૃતાં વર ।
રાજ્ઞાં રાજીવતામ્રાક્ષ સાધનં ચાત્ર મે શૃણુ ॥

ચારશ્ચ પ્રણિધિશ્ચૈવ કાલે દાનમમત્સરઃ ।
યુક્ત્યા દાનં ન ચાદાનમયોગેન યુધિષ્ઠિર ॥

સતાં સન્ગ્રહણં શૌર્યં દાક્ષ્યં સત્યં પ્રજાહિતમ્ ।
અનાર્જવૈરાર્જવૈશ્ચ શત્રુપક્ષાવિવર્ધનમ્ ॥

કેતનાનાં ચ જીર્ણાનામવેક્ષા ચૈવ સીદતામ્ ।
દ્વિવિધસ્ય ચ દણ્ડસ્ય પ્રયોગઃ કાલચોદિતઃ ॥

સાધૂનામપરિત્યાગઃ કુલીનાનાં ચ ધારણમ્ ।
નિચયશ્ચ નિચેયાનાં સેવા બુદ્ધિમતામપિ ॥

બલાનાં હર્ષણં નિત્યં પ્રજાનામન્વવેક્ષણમ્ ।
કાર્યેષ્વખેદઃ કોશસ્ય તથૈવ ચ વિવર્ધનમ્ ॥

પુરગુપ્તિરવિશ્વાસઃ પૌરસન્ઘાતભેદનમ્ ।
અરિમધ્યસ્થમિત્રાણાં યથાવચ્ચાન્વવેક્ષણમ્ ॥

ઉપજાપશ્ચ ભૃત્યાનામાત્મનઃ પુરદર્શનમ્ ।
અવિશ્વાસઃ સ્વયં ચૈવ પરસ્યાશ્વાસનં તથા ॥

નીતિવર્ત્માનુસારેણ નિત્યમુત્થાનમેવ ચ ।
રિપૂણામનવજ્ઞાનં નિત્યં ચાનાર્યવર્જનમ્ ॥

ઉત્થાનં હિ નરેન્દ્રાણાં બૃહસ્પતિરભાષત ।
રાજધર્મસ્ય યન્મૂલં શ્લોકાંશ્ચાત્ર નિબોધ મે ॥

ઉત્થાનેનામૃતં લબ્ધમુત્થાનેનાસુરા હતાઃ ।
ઉત્થાનેન મહેન્દ્રેણ શ્રૈષ્ઠ્યં પ્રાપ્તં દિવીહ ચ ॥

ઉત્થાનધીરઃ પુરુષો વાગ્ધીરાનધિતિષ્ઠતિ ।
ઉત્થાનવીરાન્વાગ્વીરા રમયન્ત ઉપાસતે ॥

ઉત્થાનહીનો રાજા હિ બુદ્ધિમાનપિ નિત્યશઃ ।
પ્રધર્ષણીયઃ શત્રૂણાં ભુજઙ્ગ ઇવ નિર્વિષઃ ॥

ન ચ શત્રુરવજ્ઞેયો દુર્બલોઽપિ બલીયસા ।
અલ્પોઽપિ હિ દહત્યગ્નિર્વિષમલ્પં હિનસ્તિ ચ ॥

એકાઙ્ગેનાપિ સમ્ભૂતઃ શત્રુર્દુર્ગમુપાશ્રિતઃ ।
સર્વં તાપયતે દેશમપિ રાજ્ઞઃ સમૃદ્ધિનઃ ॥

રાજ્ઞો રહસ્યં યદ્વાક્યં જયાર્થે લોકસન્ગ્રહઃ ।
હૃદિ યચ્ચાસ્ય જિહ્નં સ્યાત્કારણાર્થં ચ યદ્ભવેત્ ॥

યચ્ચાસ્ય કાર્યં વૃજિનં માર્દવેનૈવ ધાર્યતે ।
રઞ્જનાર્થં ચ લોકસ્ય ધર્મિષ્ઠામાચરેત્ક્રિયામ્ ॥

રાજ્યં હિ સુમહત્તત્ર દુર્ધાર્યમકૃતાત્મભિઃ ।
ન શક્યં મૃદુના વોદુમાઘાતસ્થાનમુલ્વણમ્ ॥

રાજ્યં સર્વામિષં નિત્યમાર્જવેનૈવ ધાર્યતે ।
તસ્માન્મિશ્રેણ સતતં વર્તિતવ્યં યુધિષ્ઠિર ॥

યદ્યપ્યસ્ય વિપક્તિઃ સ્યાદ્રક્ષમાણસ્ય વૈ પ્રજાઃ ।
સોપ્યસ્ય વિપુલો ધર્મ એવં વૃત્તા હિ ભૂમિપાઃ ॥

એષ તે રાજધર્માણાં લેશઃ સમનુવર્ણિતઃ ।
ભૂયસ્તે યત્ર સન્દેહસ્તદ્બ્રૂહિ કુરુસત્તમ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો વ્યાસશ્ચ ભગવાન્દેવસ્થાનોઽશ્મ એવ ચ ।
વાસુદેવઃ કૃપશ્ચૈવ સાત્યકિઃ સઞ્જયસ્તથા ॥

સાધુસાધ્વિતિ સંહૃષ્ટા ઘુષ્યમાણૈરિવાનનૈઃ ।
અસ્તુવંશ્ચ નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ ॥

તતો દીનમના ભીષ્મમુવાચ કુરુનન્દનઃ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં પાદૌ તસ્ય શનૈઃ સ્પૃશન્ ॥

શ્વ ઇદાનીં સ્વસન્દેહં પ્રવક્ષ્યામિ પિતામહ ।
ઉપૈતિ સવિતા હ્યસ્તં રસમાપીય પાર્થિવમ્ ॥

તતો દ્વિજાતીનભિવાદ્ય કેશવઃ । કૃપશ્ચ તે ચૈવ યુધિષ્ઠિરાદયઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય મહાનદીસુતં તતો રથાનારુરુહુર્મુદાન્વિતાઃ ॥

દૃષદ્વતીં ચાપ્યવગાહ્ય સુવ્રતાઃ । કૃતોદકાર્થાઃ કૃતજપ્યમઙ્ગલાઃ ।
ઉપાસ્ય સન્ધ્યાં વિધિવત્પરન્તપા સ્તતઃ પુરં તે વિવિશુર્ગજાહ્વયમ્ ॥