મહાભારત · અધ્યાય 12.49

તતો રામસ્ય તત્કર્મ શ્રુત્વા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
વિસ્મયં પરમં ગત્વા પ્રત્યુવાચ જનાર્દનમ્ ॥

અહો રામસ્ય વાર્ષ્ણેય શક્રસ્યેવ મહાત્મનઃ ।
વિક્રમો વસુધા યેન ક્રોધાન્નિઃક્ષત્રિયા કૃતા ॥

ગોભિઃ સમુદ્રેણ તથા ગોલાઙ્ગૂલર્ક્ષવાનરૈઃ ।
ગુપ્તા રામભયોદ્વિગ્નાઃ ક્ષત્રિયાણાં કુલોદ્વહાઃ ॥

અહો ધન્યો નૃલોકોઽયં સમાગ્યાશ્ચ નરા ભુવિ ।
યત્ર કર્મેદૃશં ધર્મ્યં દ્વિજાગ્ર્યૈઃ કૃતમચ્યુત ॥

કથયન્તૌ કથાં તાત તાવચ્યુતયુધિષ્ઠિરૌ ।
જગ્મતુર્યત્ર ગાઙ્ગેયઃ શરતલ્પગતઃ પ્રભુઃ ॥

તતસ્તે દદૃશુર્ભીષ્મં શરપ્રસ્તરશાયિનમ્ ।
સ્વરશ્મિમાલાસંવીતં સાયંસૂર્યસમપ્રભમ્ ॥

ઉપાસ્યમાનં મુનિભિર્દેવૈરિવ શતક્રતુમ્ ।
દેશે પરમધર્મિષ્ઠે નદીમોઘવતીમનુ ॥

દૂરાદેવ તમાલોક્ય કૃષ્ણો રાજા ચ ધર્મજઃ ।
ચત્વારઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ તે ચ શારદ્વતાદયઃ ॥

અવમ્કન્દ્યાથ વાહેભ્યઃ સંયમ્ય પ્રચલં મનઃ ।
એકીકૃત્યેન્દ્રિયગ્રામમુપતમ્થુર્મહામુનીન્ ॥

અભિવાદ્ય તુ ગોવિન્દઃ સાત્યકિસ્તે ચ પાર્થિવાઃ ।
વ્યાસાદીસ્તાનૃપીન્પશ્ચાદ્ગાઙ્ગેયમુપતસ્થિરે ॥

તપોવૃદ્ધિ તતઃ પૃષ્ટ્વા ગાઙ્ગેયં યદુપુઙ્ગવઃ ।
પરિવાર્ય તતઃ સર્વે નિપેદુઃ પુરુષર્ષભાઃ ॥

તતો નિશામ્ય ગાઙ્ગેયં શામ્યમાનમિવાનલમ્ ।
કિઞ્ચિદ્દીનમના ભીષ્મમિતિહોવાચ કેશવઃ ॥

કચ્ચિજ્જ્ઞાનાનિ સર્વાણિ પ્રસન્નાનિ યથાપુરમ્ ।
કચ્ચિન્ન વ્યાકુલા ચૈવ બુદ્ધિસ્તે વદતાં વર ॥

શરાભિઘાતદુઃખાર્તં કચ્ચિદ્ગાત્રં ન દૂયતે ।
માનસાદપિ દુઃખાદ્ધિ શારીરં બલવત્તરમ્ ॥

વરદાનાત્પિતુઃ કામં છન્દમૃત્યુરસિ પ્રભો ।
શન્તનોર્ધર્મનિત્યસ્ય ન ત્વેતદિહ કારણમ્ ॥

સુમૂક્ષ્મોઽપિ તુ દેહે વૈ શલ્યો જનયતે રુજમ્ ।
કિમ્પુનઃ શરસન્ઘાતૈશ્ચિતસ્ય તવ પાર્થિવ ॥

કામં નૈતત્તવાખ્યેયં પ્રાણિનાં પ્રભવાપ્યયૌ ।
ભવાનુપદિશેચ્છ્રેયો દેવાનામપિ ભારત ॥

યચ્ચ ભૂતં ભવિષ્યં ચ ભવચ્ચ પુરુષર્ષભ ।
સર્વં તજ્જ્ઞાનવૃદ્ધસ્ય તવ પાણાવિવાહિતમ્ ॥

સંસારસ્યેહ ભૂતાનાં ધર્મસ્ય ચ ફલોદયઃ ।
વિદિતસ્તે મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં હિ ધર્મમયો નિધિઃ ॥

ત્વ, હિ રાજ્યે સ્થિતં સ્ફીતે સમગ્રાઙ્ગમરોગિણમ્ ।
સ્ત્રીસહસ્રૈઃ પરિવૃતં પશ્યામીવોર્ધ્વરેતસમ્ ॥

ઋતે શાન્તનવાદ્ભીષ્માત્રિષુ લોકેષુ પાર્થિવમ્ ।
સત્યધર્માન્મહાવીર્યાચ્છૂરાદ્ધર્મૈકતત્પરાત્ ॥

મૃત્યુમાવાર્ય તપસા શરસંસ્તરશાયિનઃ ।
ત્રિવર્ગપ્રભવં કઞ્ચિન્ન ચ તાતાનુશુશ્રુમ ॥

સત્યે તપસિ દાને ચ યજ્ઞાધિકરણે તથા ।
ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ નિત્યં ચૈવાન્વવેક્ષણે ॥

અનૃશંસં શુચિં દાન્તં સર્વભૂતહિતે રતમ્ ।
મહારથં ત્વત્સદૃશં ન કઞ્ચિદનુશુશ્રુમ ॥

ત્વં હિ દેવાન્સગન્ધર્વાનસુરાન્યક્ષરાક્ષસાન્ ।
શક્તસ્ત્વેકરથેનૈવ વિજેતું નાત્ર સંશયઃ ॥

સ ત્વં ભીષ્મ મહાબાહો વસૂનાં વાસવોપમઃ ।
નિત્યં વિપ્રૈઃ સમાખ્યાતો નવમોઽનવમો ગુણૈઃ ॥

અહં ચ ત્વાઽભિજાનામિ સ્વયં પુરુષસત્તમ ।
ત્રિદશેષ્વપિ વિખ્યાતસ્ત્વં શક્ત્યા પુરુષોત્તમઃ ॥

મનુષ્યેષુ મનુષ્યેન્દ્ર ન દૃષ્ટો ન ચ મે શ્રુતઃ ।
ભવતો હિ ગુણૈસ્તુલ્યઃ પૃથિવ્યાં પુરુષઃ ક્વચિત્ ॥

ત્વં હિ સર્વગુણૈ રાજન્દેવાનપ્યતિરિચ્યસે ॥

તપસા હિ ભવાઞ્શક્તઃ સ્રષ્ટું લોકાંશ્ચરાચરાન્ ।
કિમ્પુનશ્ચાત્મનો લોકાનુત્તમાનુત્તમૈર્ગુણૈઃ ॥

તદસ્ય તપ્યમાનસ્ય જ્ઞાતીનાં સન્ક્ષયેન વૈ ।
જ્યેષ્ઠસ્ય પાણ્ડુપુત્રસ્ય શોકં ભીષ્મ વ્યપાનુદ ॥

યે હિ ધર્માઃ સમાખ્યાતાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ભારત ।
ચાતુરાશ્રમ્યસંયુક્તાઃ સર્વે તે વિદિતાસ્તવ ॥

ચાતુર્વિદ્યે ચ યે પ્રોક્તાશ્ચાતુર્હોત્રે ચ ભારત ।
યોગે સાઙ્ખ્યે ચ નિયતા યે ચ ધર્માઃ સનાતનાઃ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય યશ્ચોક્તો ધર્મો ન સ્મ વિરુધ્યતે ।
સેવ્યમાનઃ સવૈયાખ્યો ગાઙ્ગેય વિદિતસ્તવ ॥

પ્રતિલોમપ્રસૂતાનાં મ્લેચ્છાનાં ચૈવ યઃ સ્મૃતઃ । દેશજાતિકુલાનાં ચ જાનીષે ધર્મલક્ષણમ્ ।

વેદોક્તો યશ્ચ શિષ્ટોક્તઃ સદૈવ વિદિતસ્તવ । પ્રવૃત્તશ્ચ નિવૃત્તશ્ચ સ ચાપિ વિદિતસ્તવ ॥

ઇતિહાસપુરાણાર્થાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન વિદિતાસ્તવ ।
ધર્મશાસ્ત્રં ચ સકલં નિત્યં મનસિ તે સ્થિતમ્ ॥

યે ચ કેચન લોકેઽસ્મિન્નર્થાઃ સંશયકારકાઃ ।
તેષાં છેત્તા નાસ્તિ લોકે ત્વદન્યઃ પુરુષર્ષભઃ ॥

સ પાણ્ડવેયસ્ય મનઃસમુત્થિતં નરેન્દ્ર શોકં વ્યપકર્ષ મેધયા ।
ભવદ્વિધા હ્યુત્તમબુદ્ધિર્વિસ્તરા વિમુહ્યમાનસ્ય જનસ્ય શાન્તયે ॥