મહાભારત · અધ્યાય 12.48

શૃણુ કૌન્તેય રામસ્ય પ્રભાવો યો મયા શ્રુતઃ ।
મહર્ષીણાં કથયતાં કારણં તસ્ય જન્મ ચ ॥

યથા ચ જામદગ્ન્યેન કોટિશઃ ક્ષત્રિયા હતાઃ ।
ઉદ્ભૂતા રાજવંશેષુ યે ભૂયો ભારતે હતાઃ ॥

જહ્નોરજસ્તુ તનયો બલાકાશ્ચસ્તુ તત્સુતઃ ।
કુશિકો નામ ધર્મજ્ઞસ્તસ્ય પુત્રો મહીપતે ॥

અગ્ર્યં તપઃ સમાતિષ્ઠત્સહસ્રાક્ષસમો ભુવિ ।
પુત્રં લભેયમજિતં ત્રિલોકેશ્વરમિત્યુત ॥

તમુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ ।
સમર્થં પુત્રજનને સ્વયમેવૈત્ય ભારત ॥

પુત્રત્વમગમદ્રાજંસ્તસ્ય લોકેશ્વરેશ્વરઃ ।
ગાધિર્નામાભવત્પુત્રઃ કૌશિકઃ પાકશાસનઃ ॥

તસ્ય કન્યાઽભવદ્રાજન્નામ્ના સત્યવતી પ્રભો ।
તાં ગાધિર્ભૃગુપુત્રાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ ॥

તતસ્તયા હિ કૌન્તેય ભાર્ગવઃ કુરુનદનઃ ।
પુત્રાર્થં શ્રપયામાસ ચરું ગાધેસ્તથૈવ ચ ॥

આહૂય ચાહ તાં ભાર્યામૃચીકો ભાર્ગવસ્તદા ।
ઉપયોજ્યશ્ચરુરયં ત્વયા માત્રાઽપ્યયં તવ ॥

તસ્યા જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ ।
અજય્યઃ ક્ષત્રિયૈર્લોકે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ ॥

તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિમન્તં શમાત્મકમ્ ।
તપોન્વિતં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુરેષ વિધાસ્યતિ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા તાં ભાર્યાં સર્ચીકો ભૃગુનન્દનઃ ।
તપસ્યભિરતઃ શ્રીમાઞ્જગામારણ્યમેવ હિ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ તીર્થયાત્રાપરો નૃપઃ ।
ગાધિઃ સદારઃ સમ્પ્રાપ્ત ઋચીકસ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥

ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ રાજન્સત્યવતી તદા ।
ભર્ત્રા દત્તં પ્રસન્નેન માત્રે હૃષ્ટા ન્યવેદયત્ ॥

માતા તુ તસ્યાઃ કૌન્તેય દુહિત્રે સ્વં ચરું દદૌ ।
તસ્યાશ્રરુમથાજ્ઞાતમાત્મસંસ્થં ચકાર હ ॥

અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં તદા ।
ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શનમ્ ॥

તામૃચીકસ્તદા દૃષ્ટ્વા ધ્યાનયોગેન ભારત ।
અબ્રવીદ્ભૃગુશાર્દૂલઃ સ્વાં ભાર્યાં દેવરૂપિણીમ્ ॥

માત્રાઽસિ વ્યંસિતા ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના । તસ્માજ્જનિષ્યતે પુત્રઃ ક્રૂરકર્માઽત્યમર્ષણઃ ।
જનયિષ્યતિ માતા તે બ્રહ્મભૂતં તપોધનમ્ ॥

વિશ્વં હિ બ્રહ્મ સુમહચ્ચરૌ તવ સમાહિતમ્ ।
ક્ષત્રવીર્યં ચ સકલં તવ માત્રે સમર્પિતમ્ ॥

વિપર્યયેણ તે ભદ્રે નૈતદેવં ભવિષ્યતિ ।
માતુસ્તે બ્રાહ્મણો ભૂયાત્તવ ચ ક્ષત્રિયઃ સુતઃ ॥

સૈવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા ।
પપાત શિરસા તસ્મૈ વેપન્તી ચાબ્રવીદિદમ્ ॥

નાર્હોઽસિ ભગવન્નદ્ય વક્તુમેવંવિધં વચઃ ।
બ્રાહ્મણાપશદં પુત્રં પ્રાપ્સ્યસીતિ હિ માં પ્રભો ॥
ઋચીક ઉવાચ ।

નૈષ સન્કલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયિ ।
ઉગ્રકર્મા ભવેત્પુત્રશ્ચરુવ્યત્યાસહેતુના ॥
સત્યવત્યુવાચ ।

ઇચ્છઁલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ।
શમાત્મકમૃજું પુત્રં દાતુમર્હસિ મે પ્રભો ॥
ઋચીક ઉવાચ ।

નોક્તપૂર્વં મયા ભદ્રે સ્વૈરેષ્વપ્યનૃતં વચઃ ।
કિમુતાગ્નિં સમાધાય મન્ત્રવચ્ચરુસાધને ॥

[દૃષ્ટમેતત્પુરા ભદ્રે જ્ઞાતં ચ તપસા મયા । બ્રહ્મભૂતં હિ સકલં પિતુસ્તવ કુલં ભવેત્ ॥ ]
સત્યવત્યુવાચ ।

કામમેવં ભવેત્પૌત્રો મામૈવં તનયઃ પ્રભો ।
શમાત્મકમૃજું પુત્રં લભેયં જપતાં વર ॥
ઋચીક ઉવાચ ।

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે ચ વરવર્ણિનિ ।
યથા ત્વયોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

તતઃ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્ ।
તપસ્યભિરતં શાન્તં જમદગ્નિં યતવ્રતમ્ ॥

વિશ્વામિત્રં ચ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ ।
પ્રાપ બ્રહ્મર્ષિસમિતં વિશ્વેન બ્રહ્મણા યુતમ્ ॥

ઋચીકો જનયામાસ જમદગ્નિં તપોનિધિમ્ ।
સોઽપિ પુત્રં હ્યજનયજ્જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ॥

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્ ।
રામં ક્ષત્રિયહન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ॥

[તેષયિત્વા મહાદેવં પર્વતે ગન્ધમાદને ।
અસ્ત્રાણિ વરયામાસ પરશું ચાતિતેજસમ્ ॥

સ તેનાકુણ્ઠધારેણ જ્વલિતાનલવર્ચસા । કુઠારેણાપ્રમેયેણ લોકેષ્વપ્રતિમોઽભવત્ ॥ ]

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કૃતવીર્યાત્મજો બલી ।
અર્જુનો નામ તેજસ્વી ક્ષત્રિયો હૈહયાધિપઃ ॥

દત્તાત્રેયપ્રસાદેન રાજા બાહુસહસ્રવાન્ ।
ચક્રવર્તી મહાતેજા વિપ્રાણામાશ્વમેધિકે ॥

દદૌ સ પૃથિવીં સર્વાં સપ્તદ્વીપાં સપર્વતામ્ ।
સબાહ્વસ્ત્રબલેનાજૌ જિત્વા પરમધર્મવિત્ ॥

તૃષિતેન ચ કૌન્તેય ભિક્ષિતશ્ચિત્રભાનુના ।
સહસ્ત્રબાહુર્વિક્રાન્તઃ પ્રાદાદ્ભિક્ષામથાગ્નયે ॥

ગ્રામાન્પુરાણિ રાષ્ટ્રાણિ ઘોષાંશ્ચૈવ તુ વીર્યવાન્ ।
જજ્વાલ તસ્ય વાણેદ્ધચિત્રભાનુર્દિધક્ષયા ॥

સ તસ્ય પુરુષેન્દ્રસ્ય પ્રભાવેણ મહૌજસઃ ।
દદાહ કાર્તવીર્યસ્ય શૈલાનપિ ધરામપિ ॥

સ શૂન્યમાશ્રમારણ્યમાપવસ્ય મહાત્મનઃ ।
દદાહ પવનેનેદ્ધશ્ચિત્રભાનુઃ સહૈહયઃ ॥

આપવસ્તં તતો રોષાચ્છશાપાર્જુનમચ્યુત ।
દગ્ધે શ્રમે મહાબાહો કાર્તવીર્યેણ વીર્યવાન્ ॥

ત્વયા ન વર્જિતં યસ્માન્મમેદં હિ મહદ્વનમ્ ।
દગ્ધં તસ્માદ્રણે રામો બાહૂંસ્તે ચ્છેત્સ્યતેઽર્જુન ॥

અર્જુનસ્તુ મહાતેજા બલી નિત્યં શમાત્મકઃ । બ્રહ્મણ્યશ્ચ શરણ્યશ્ચ દાતા શૂરશ્ચ ભારત ।
નાચિન્તયત્તદા શાપં તેન દત્તં મહાત્મના ॥

તસ્ય પુત્રાઃ સુબલિનઃ શાપેનાસન્પિતુર્વધે ।
નિમિત્તમવલિપ્તા વૈ નૃશંસાશ્ચૈવ નિત્યદા ॥

જમદગ્નેસ્તુ ધેન્વાસ્તે વત્સમાનિન્યુરચ્યુત ।
અજ્ઞાતં કાર્તવીર્યસ્ય હૈહયેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ ॥

તન્નિમિત્તમભૂદ્યુદ્ધં જામદગ્નેર્મહાત્મનઃ ।
તતોઽર્જુનસ્ય બાહૂન્સ ચિચ્છેદ રુષિતોઽનઘ ॥

તં ભ્રમન્તં તતો વત્સં જામદગ્ન્યઃ સ્વમાશ્રમમ્ ।
પ્રત્યાનયત રાજેન્દ્ર તેષામન્તઃ પુરાત્પ્રભુઃ ॥

અર્જુનસ્ય સુતાસ્તે તુ સમ્ભૂયાબુદ્ધયસ્તદા । ગત્વાઽશ્રમમસમ્બુદ્ધા જમદગ્નેર્મહાત્મનઃ ।
અપાતયન્ત ભલ્લાગ્રૈઃ શિરઃ કાયાન્નરાધિપ ॥

સમિત્કુશાર્થં રામસ્ય નિર્યાતસ્ય યશસ્વિનઃ ।
પ્રત્યક્ષં રામમાતુશ્ચ તથૈવાશ્રમવાસિનામ્ ॥

શ્રુત્વા રામસ્તમર્થં ચ ક્રુદ્ધઃ કાલાનલોપમઃ ।
ધનુર્વેદેઽદ્વિતીયો હિ દિવ્યાસ્ત્રૈઃ સમલન્કૃતઃ ॥

ચન્દ્રબિમ્બાર્ધસન્કાશં પરશું ગૃહ્ય ભાર્ગવઃ । તતઃ પિતૃવધામર્ષાદ્રામઃ પરમમન્યુમાન્ ।
નિઃક્ષત્રિયાં પ્રતિશ્રુત્ય મહીં શસ્ત્રમગૃહ્ણત ॥

તતઃ સ ભૃગુશાર્દૂલઃ કાર્તવીર્યસ્ય વીર્યવાન્ ।
વિક્રમ્ય નિજઘાનાશુ પુત્રાન્પૌત્રાંશ્ચ સર્વશઃ ॥

સ હૈહયસહસ્રાણિ હત્વા પરમમન્યુમાન્ ।
મહીં સાગરપર્યન્તાં ચકાર રુધિરોક્ષિતામ્ ॥

સ તથા સુમહાતેજાઃ કૃત્વા નિઃક્ષત્રિયાં મહીમ્ ।
કૃપયા પરયાઽવિષ્ટો વનમેવ જગામ હ ॥

તતો વર્ષસહસ્રેષુ સમતીતેષુ કેષુચિત્ ।
કોપં સમ્પ્રાપ્તવાંસ્તત્ર પ્રકૃત્યા કોપનઃ પ્રભુઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ય પૌત્રસ્તુ રૈભ્યપુત્રો મહાતપાઃ ।
પરાવસુર્મહારાજ ક્ષિપ્ત્વાઽહ જનસંસદિ ॥

યે તે યયાતિપતને યજ્ઞે સન્તઃ સમાગતાઃ ।
પ્રતર્દનપ્રભૃતયો રામ કિં ક્ષત્રિયા ન તે ॥

મિથ્યાપ્રતિજ્ઞો રામ ત્વં કત્થસે જનસંસદિ ।
ભયાત્ક્ષત્રિયવીરાણાં પર્વતં સમુપાશ્રિતઃ ॥

સા પુનઃ ક્ષત્રિયશતૈઃ પૃથિવી સર્વતઃ સ્તૃતા ।
પરાવસોર્વચઃ શ્રુત્વા શસ્ત્રં જગ્રાહ ભાર્ગવઃ ॥

તતો યે ક્ષત્રિયા રાજઞ્શતશસ્તેન વર્જિતાઃ ।
તે વિવૃદ્ધા મહાવીર્યાઃ પૃથિવીપતયોઽભવન્ ॥

સ પુનસ્તાઞ્જઘાનાશુ બાલાનપિ નરાધિપ ।
ગર્ભસ્થૈસ્તુ મહી વ્યાપ્તા પુનરેવાભવત્તદા ॥

જાતઞ્જાતં સ ગર્ભં તુ પુનરેવ જઘાન હ ।
અરક્ષંશ્ચ સુતાન્કાંશ્ચિત્તદા ક્ષત્રિયયોષિતઃ ॥

ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવીં કૃત્વા નિઃક્ષત્રિયાં પ્રભુઃ ।
દક્ષિણામશ્વમેધાન્તે કશ્યપાયાદદત્તતઃ ॥

સ ક્ષત્રિયાણાં શેષાર્થં કરેણોદ્દિશ્ય કશ્યપઃ ।
સ્રુક્પ્રગ્રહવતા રાજંસ્તતો વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥

ગચ્છ પારં સમુદ્રસ્ય દક્ષિણસ્ય મહામુને ।
ન તે મદ્વિષયે રામ વસ્તવ્યમિહ કર્હિચિત્ ॥

પૃથિવી દક્ષિણા દત્તા વાજિમેધે મમ ત્વયા । પુનરસ્યાઃ પૃથિવ્યા હિ દત્ત્વા દાતુમનીશ્વરઃ ॥

તતઃ શૂર્પાકરં દેશં સાગરસ્તસ્ય નિર્મમે ।
સન્ત્રાસાજ્જામદગ્ન્યસ્ય સોઽપરાન્તમહીતલમ્ ॥

કશ્યપસ્તાં મહારાજ પ્રતિગૃહ્ય વસુન્ધરામ્ ।
કૃત્વા બ્રાહ્મણસંસ્થાં વૈ પ્રવિષ્ટઃ સુમહદ્વનમ્ ॥

તતઃ શૂદ્રાશ્ચ વૈશ્યાશ્ચ યથા સ્વૈરપ્રચારિણઃ ।
અવર્તન્ત દ્વિજાગ્ર્યાણાં દારેષુ ભરતર્ષભ ॥

અરાજકે જીવલોકે દુર્બલા બલવત્તરૈઃ ।
વધ્યન્તે ન હિ વિત્તેષુ પ્રભુત્વં કસ્યચિત્તદા ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૃદ્રાશ્ચોત્પથગામિનઃ ।
પરસ્પરં સમાશ્રિત્ય ઘાતયન્ત્યપથસ્થિતાઃ ॥

સ્વધર્મં બ્રાહ્મણાસ્ત્યક્ત્વા પાષણ઼્ડત્વં સમાશ્રિતાઃ ।
ચૌરિકાનૃતમાયાશ્ચ સર્વે ચૈવ પ્રકુર્વતે ॥

સ્વધર્મસ્થાન્દ્વિજાન્હત્વા તથાઽશ્રમનિવાસિનઃ ।
વૈશ્યાઃ સત્પથસંસ્થાશ્ચ શૂદ્રા યે ચૈવ ધાર્મિકાઃ ॥

તાન્સર્વાન્ઘાતયન્તિ સ્મ દુરાચારાઃ સુનિર્ભયાઃ ।
યજ્ઞાધ્યયનશીલાંશ્ચ આશ્રમસ્થાંસ્તપસ્વિનિઃ ॥

ગોબાલવૃદ્ધનારીણાં નાશં કુર્વન્તિ ચાપરે ।
આન્વીક્ષકી ત્રયી વાર્તા ન ચ નીતિઃ પ્રવર્તતે ॥

વ્રાત્યતાં સમનુપ્રાપ્તા બહવો હિ દ્વિજાતયઃ । અધરોત્તરાપચારેણ મ્લેચ્છભૂતાશ્ચ સર્વશઃ ॥

તતઃ કાલેન પૃથિવી પીડ્યમાના દુરાત્મભિઃ । વિપર્યયેણ તેનાશુ પ્રવિવેશ પસાતલમ્ ।
અરક્ષ્યમાણા વિધિવત્ક્ષત્રિયૈર્ધર્મરક્ષિભિઃ ॥

તાં દૃષ્ટ્વા દ્રવતીં તત્ર સન્ત્રાસાત્સ મહામનાઃ । ઊરુણા ધારયામાસ કશ્યપઃ પૃથિવીં તતઃ ।
નિમજ્જન્તીં તતો રાજંસ્તેનોર્વીતિ મહી સ્મૃતા ॥

રક્ષણાર્થં સમુદ્દિશ્ય યયાચે પૃથિવી તદા ।
પ્રસાદ્ય કશ્યપં દેવી ક્ષત્રિયાન્બાહુશાલિનઃ ॥
પૃથિવ્યુવાચ ।

સન્તિ બ્રહ્મન્મયા ગુપ્તાઃ સ્ત્રીષુ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવાઃ ।
હૈહયાનાં કુલે જાતાસ્તે સંરક્ષન્તુ માં મુને ॥

અસ્તિ પૌરવદાયાદો વિદૂરથસુતઃ પ્રભો ।
ઋક્ષૈઃ સંવર્ધિતો વિપ્ર ઋક્ષવત્યથ પર્વતે ॥

તથાઽનુકમ્પમાનેન યજ્વનાથામિતૌજસા ।
પરાશરેણ દાયાદઃ સૌદાસસ્યાભિરક્ષિતઃ ॥

સર્વકર્માણિ કુરુતે શૂદ્રવત્તસ્ય સ દ્વિજઃ ।
સર્વકર્મેત્યભિખ્યાતઃ સ માં રક્ષતુ પાર્થિવઃ ॥

શિબિપુત્રો મહાતેજા ગોપતિર્નામ નામતઃ ।
વને સંવર્ધિતો ગોભિઃ સોઽભિરક્ષતુ માં મુને ॥

પ્રતર્દનસ્ય પુત્રસ્તુ વત્સો નામ મહાબલઃ ।
વત્સૈઃ સંવર્ધિતો ગોષ્ઠે સ માં રક્ષતુ પાર્થિવઃ ॥

દધિવાહનપુત્રસ્તુ પૌત્રો દિવિરથસ્ય ચ ।
અઙ્ગઃ સ ગૌતમેનાસીદ્ગઙ્ગાકૂલેઽભિરક્ષિતઃ ॥

બૃહદ્રથો મહાતેજા ભૂરિભૂતિપરિષ્કૃતઃ ।
ગોલાઙ્ગૂલૈર્મહાભાગો ગૃધ્રકૂટેઽભિરક્ષિતઃ ॥

મરુત્તસ્યાન્વવાયે ચ રક્ષિતાઃ ક્ષત્રિયાત્મજાઃ ।
મરુત્પતિસમા વીર્યે સમુદ્રેણાભિરક્ષિતાઃ ॥

એતે ક્ષત્રિયદાયાદાસ્તત્રતત્ર પરિશ્રુતાઃ ।
વ્યોકારહેમકારાદિજાતિં નિત્યં સમાશ્રિતાઃ ॥

યદિ મામભિરક્ષન્તિ તતઃ સ્થાસ્યામિ નિશ્ચલા ।
એતેષાં પિતરશ્ચૈવ તથૈવ ચ પિતામહાઃ ॥

મદર્થં નિહતા યુદ્ધે રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।
તેષામપચિતિશ્ચૈવ મયા કાર્યા મહામુને ॥

ન હ્યહં કામયે નિત્યમતિક્રાન્તેન રક્ષણમ્ ।
વર્તમાનેન વર્તેયં તત્ક્ષિપ્રં સંવિધીયતામ્ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

તતઃ પૃથિવ્યા નિર્દિષ્ટાંસ્તાન્સમાનીય કશ્યપઃ ।
અભ્યષિઞ્ચન્મહીપાલાન્ક્ષત્રિયાન્વીર્યસમ્મતાન્ ॥

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એવમેતત્પુરાવૃત્તં યન્માં પૃચ્છસિ પાણ઼્ડવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવંસ્તં ચ યદુપ્રવીરો યુધિષ્ઠિરં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમ્ ।
રથેન તેનાશુ યયૌ યથાઽર્કો વિશન્પ્રભાભિર્ભગવાંસ્ત્રિલોકીમ્ ॥