મહાભારત · અધ્યાય 12.46

શરતલ્પે શયાનસ્તુ ભરતાનાં પિતામહઃ ।
કથમુત્સૃષ્ટવાન્દેહં કં ચ યોગમધારયત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુષ્વાવહિતો રાજઞ્શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
ભીષ્મસ્ય કુરુશાર્દૂલ દેહોત્સર્ગં મહાત્મનઃ ॥

પ્રવૃત્તમાત્રે ત્વયનમુત્તરેણ દિવાકરે ।
શુક્લપક્ષસ્ય ચાષ્ટભ્યાં માઘમાસસ્ય પાર્થિવ ॥

પ્રાજાપત્યે ચ નક્ષત્રે મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે । સમાવેશયદાત્માનમાત્મત્યેવ સમાહિતઃ ॥

વિકીર્ણાંશુરિવાદિત્યો ભીષ્મઃ શરશતૈશ્ચિતઃ ।
શુશુભે પરયા લક્ષ્મ્યા વૃતો બ્રાહ્મણસત્તમૈઃ ॥

વ્યાસેન દેવશ્રવસા નારદેન સુરર્ષિણા ।
દેવસ્થાનેન વાત્સ્યેન તથાઽશ્મકસુમન્તુના ॥

તથા જૈમિનિના ચૈવ પૈલેન ચ મહાત્મના ।
શાણ્ડિલ્યદેવલાભ્યાં ચ મૈત્રેયેણ ચ ધીમતા ॥

અસિતેન વસિષ્ઠેન કૌશિકેન મહાત્મના ।
હારિતલોમશાભ્યાં ચ તથાઽત્રેયેણ ધીમતા ॥

[બૃહસ્પતિશ્ચ શુક્રશ્ચ ચ્યવનશ્ચ મહામુનિઃ ।
સનત્કુમારઃ કપિલો ચાલ્મીકિસ્તુમ્બુરુઃ કુરુઃ ॥

મૌદ્ગલ્યો ભાર્ગવો રામસ્તૃણબિન્દુર્મહામુનિઃ ।
પિપ્પલાદોઽથ વાયુશ્ચ સવર્તઃ પુલહઃ કચઃ ॥

કાશ્યપશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચ ક્રતુર્દક્ષઃ પરાશરઃ ।
મરીચિરઙ્ગિરાઃ કાશ્યો ગૌતમો ગાલવો મુનિઃ ॥

ધૌમ્યો વિભાણ્ડો માણ્ડવ્યોધૌમ્રઃ કૃષ્ણાનુભૌતિકઃ । ઉલૂકઃ પરમો વિપ્રો માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।
ભાસ્કરિઃ પૂરણઃ કૃષ્ણઃ સૂતઃ પરમધાર્મિકઃ ॥

એતૈશ્ચાન્યૈર્મુનિગણૈર્મહાભાગૈર્મહાત્મભિઃ ।
શ્રદ્ધાદમશમોપેતૈર્વૃતશ્ચન્દ્ર ઇવ ગ્રહૈઃ ॥

ભીષ્મસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રઃ કર્મણા મનસા ગિરા ।
શરતલ્પગતઃ કૃષ્ણં પ્રદધ્યૌ પ્રાઞ્જલિઃ શુચિઃ ॥

સ્વરેણ હૃષ્ટપુષ્ટેન તુષ્ટાવ મધુસૂદનમ્ । યોગેશ્વરં પઝનાભં વિષ્ણું જિષ્ણું જગત્પતિમ્ ।
અનાદિનિધનં વિષ્ણુમાત્મયોનિં સનાતનમ્ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વાગ્વિદાં પ્રવરઃ પ્રભુઃ ॥
ભીષ્મઃ પરમધર્માત્મા વાસુદેવમથાસ્તુવત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આરિરાધયિષુઃ કૃષ્ણં વાચં જિગદિષામિ યામ્ ।
તયા વ્યાસસમાસિન્યા પ્રીયતાં પુરુષોત્તમઃ ॥

શુચિં શુચિપદં હંસં તત્પરં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
યુક્ત્વા સર્વાત્મનાઽત્માનં તં પ્રપદ્યે પ્રજાપતિમ્ ॥

અનાદ્યન્તં પરં બ્રહ્મ ન દેવા નર્ષયો વિદુઃ ।
એકોઽયં વેદ ભગવાન્ધાતા નારાયણો હરિઃ ॥

નારાયણાદૃષિગણાસ્તથા સિદ્ધમહોરગાઃ ।
દેવા દેવર્ષયશ્ચૈવ યં વિદુર્દુઃખભેષજમ્ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।
યં ન જાનન્તિ કો હ્યેષ કુતો વા ભગવાનિતિ ॥

યમાહુર્જગતઃ કોશં યસ્મિંશ્ચ નિહિતાઃ પ્રજાઃ । યસ્મિઁલ્લોકાઃ સ્ફુરન્ત્યેતે જાલે શકુનયો યથા ॥

યસ્મિન્વિશ્વાનિ ભૂતાનિ તિષ્ઠન્તિ ચ વિશન્તિ ચ ।
ગુણભૂતાનિ ભૂતેશે સૂત્રે મણિગણા ઇવ ॥

યં ચ વિશ્વસ્ય કર્તારં જગતસ્તસ્થુષાં પતિમ્ વદન્તિ જગતોઽધ્યક્ષમધ્યાત્મપરિચિન્તકાઃ ॥

યસ્મિન્નિત્યે તતે તન્તૌ દૃઢે સ્રગિવ તિષ્ઠતિ ।
સદસદ્ગ્રથિતં વિશ્વં વિશ્વાઙ્ગે વિશ્વકર્મણિ ॥

હરિં સહસ્રશિરસં સહસ્રચરણેક્ષણમ્ ।
સહસ્રબાહુમકુટં સહસ્રવદનોજ્જ્વલમ્ ॥

પ્રાહુર્નારાયણં દેવં યં વિશ્વસ્ય પરાયણમ્ । અણીયસામણીયાંસં સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
ગરીયસાં ગરિષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ શ્રેયસામપિ ॥

ચં વાકેષ્વનુવાકેષુ નિષત્સૂપનિષત્સુ ચ ।
ગૃણન્તિ સત્યકર્માણં સત્યં સત્યેષુ સામસુ ॥

ચતુર્ભિશ્ચતુરાત્માનં સત્વસ્થં સાત્વતાં પતિમ્ ।
યં દિવ્યૈર્દેવમર્ચન્તિ ગુહ્યૈઃ પરમનામભિઃ ॥

[યસ્મિન્નિત્યં તપસ્તપ્તં યદઙ્ગેષ્વનુતિષ્ઠતિ । સર્વાત્મા સર્વવિત્સર્વઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વભાવનઃ ॥ ]

યં દેવં દેવકી દેવી વસુદેવાદજીજનત્ ।
ભૌમસ્ય બ્રહ્મણો ગુપ્ત્યૈ દીપ્તમગ્નિમિવારણિઃ ॥

યમનન્યો વ્યપેતાશીરાત્માનં વીતકલ્મષમ્ ।
ઇષ્ટ્વાનન્ત્યાય ગોવિન્દં પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં હરિં નારાયણં વિભુમ્ । અતિવાય્વિન્દ્રકર્માણમતિસૂર્યાગ્નિતેજસમ્ ।
અતિબુદ્ધીન્દ્રિયાત્માનં તં પ્રપદ્યે પ્રજાપતિમ્ ॥

પુરાણે પુરુષં પ્રોક્તં બ્રહ્મપ્રોક્તં યુગાદિષુ ।
ક્ષયે સન્કર્ષણં પ્રોક્તં તમુપાસ્યમુપાસ્મહે ॥

યમેકં બહુધાત્માનં પ્રાદુર્ભૂતમધોક્ષજમ્ ।
નાન્યભક્તાઃ ક્રિયાવન્તો યજન્તે સર્વકામદમ્ ॥

ઋતમેકાક્ષરં બ્રહ્મ યત્તત્સદસતઃ પરમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં ન દેવા નર્ષયો વિદુઃ ॥

યં સુરાસુરગન્ધર્વાઃ સિદ્ધા ઋષિમહોરગાઃ ।
પ્રયતા નિત્યમર્ચન્તિ પરમં સુખભેષજમ્ ॥

અનાદિનિધનં દેવમાત્મયોનિં સનાતનમ્ ।
અપ્રેક્ષ્યમનભિજ્ઞેયં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥
અથ ભીષ્મસ્તવરાજઃ ॥

હિરણ્યવર્ણં યં ગર્ભમદિતિર્દૈત્યનાશનમ્ ।
એકં દ્વાદશધા જજ્ઞે તસ્મૈ સૂર્યાત્મને નમઃ ॥

શુક્લે દેવાન્પિતૄન્કૃષ્ણે તર્પયત્યમૃતેન યઃ ।
યશ્ચ રાજા દ્વિજાતીનાં તસ્મૈ સોમાત્મને નમઃ ॥

હુતાશનમુખૈર્દેવૈર્ધાર્યતે સકલં જગત્ । હવિઃ પ્રથમભોક્તા યસ્તસ્મૈ હોત્રાત્મને નમઃ ॥

મહતસ્તમસઃ પારે પુરુષં હ્યતિતેજસમ્ ।
યં જ્ઞાત્વા મૃત્યુમત્યેતિ તસ્મૈ જ્ઞેયાત્મને નમઃ ॥

યં બૃહન્તં બૃહત્યુક્થે યમગ્નૌ યં મહાધ્વરે ।
યં વિપ્રસઙ્ઘા ગાયન્તિ તસ્મૈ વેદાત્મને નમઃ ॥

પાદાઙ્ગં સન્ધિપર્વાણં સ્વરવ્યઞ્જનભૂષિતમ્ ।
યમાહુરક્ષરં વિપ્રાસ્તસ્મૈ વાગાત્મને નમઃ ॥

[યજ્ઞાઙ્ગો યો વરાહો વૈ ભૂત્વા ગામુજ્જહારહ । લોકત્રયહિતાર્થાય તસ્મૈ વીર્યાત્મને નમઃ ॥ ]

ઋગ્યજુઃસામધામાનં દશાર્ધહવિરાકૃતિમ્ ।
યં સપ્તતન્તું તન્વન્તિ તસ્મૈ યજ્ઞાત્મને નમઃ ॥

[ચતુર્ભિશ્ચ ચતુર્ભિશ્ચ દ્વાભ્યાં પઞ્ચભિરેવ ચ । હૂયતે ચ પુનર્દ્વાભ્યાં તસ્મૈ હોમાત્મને નમઃ ॥ ]

યઃ સુપર્ણો યજુર્નામ ચ્છન્દોગાત્રસ્ત્રિવૃચ્છિરાઃ ।
રથન્તરબૃહત્પક્ષસ્તસ્મૈ સ્તોત્રાત્મને નમઃ ॥

યઃ સહસ્રસવે સત્રે જજ્ઞે વિશ્વસૃજામૃષિઃ ।
હિરણ્યપક્ષઃ શકુનિસ્તસ્મૈ તાર્ક્ષ્યાત્મને નમઃ ॥

યશ્ચિનોતિ સતાં સેતુમૃતેનામૃતયોનિના ।
ધર્માર્થવ્યવહારાઙ્ગૈસ્તસ્મૈ સત્યાત્મને નમઃ ॥

યં પૃથગ્ધર્મચરણાઃ પૃથગ્ધર્મફલૈષિણઃ ।
પૃથગ્ધર્મૈઃ સમર્ચન્તિ તસ્મૈ ધર્માત્મને નમઃ ॥

[યતઃ સર્વે પ્રસૂયન્તે હ્યનઙ્ગાત્માઙ્ગદેહિનઃ । ઉન્માદઃ સર્વભૂતાનાં તસ્મૈ કામાત્મને નમઃ ॥ ]

યં તં વ્યક્તસ્થમવ્યક્તં વિચિન્વન્તિ મહર્ષયઃ ।
ક્ષેત્રે ક્ષેત્રજ્ઞમાસીનં તસ્મૈ ક્ષેત્રાત્મને નમઃ ॥

યં દૃગાત્માનમાત્મસ્થં વૃતં ષોડશભિર્ગુણૈઃ ।
પ્રાહુઃ સપ્તદશંસાઙ્ખ્યાસ્તસ્મૈ સાઙ્ખ્યાત્મને નમઃ ॥

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ સન્તુષ્ટાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ યુઞ્જાનાસ્તસ્મૈ યોગાત્મેન નમઃ ॥

અપુણ્યપુણ્યોપરમે યં પુનર્ભવનિર્ભયાઃ ।
શાન્તાઃ સન્ન્યાસિનો યાન્તિ તસ્મૈ મોક્ષાત્મને નમઃ ॥

યસ્યાગ્રિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધા ખં નાભિશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ ।
સૂર્યશ્ચક્ષુર્દિશઃ શ્રોત્રં તસ્મૈ લોકાત્મને નમઃ ॥

યુગેષ્વાવર્તતે યોંઽશૈર્માસર્ત્વયનહાયનૈઃ ।
સર્ગપ્રલયયોઃ કર્તા તસ્મૈ કાલાત્મને નમઃ ॥

યોઽસૌ યુગસહસ્રાન્તે પ્રદીપ્તાર્ચિર્વિભાવસુઃ ।
સમ્ભક્ષયતિ ભૂતાનિ તસ્મૈ ઘોરાત્મને નમઃ ॥

સમ્ભક્ષ્ય સર્વભૂતાનિ કૃત્વા ચૈકાર્ણવં જગત્ ।
બાલઃ સ્વપિતિ યશ્ચૈકસ્તસ્મૈ માયાત્મને નમઃ ॥

સહસ્રશિરસે તસ્મૈ પુરુષાયામિતાત્મને ।
ચતુઃસમુદ્રપયસિ યોગનિદ્રાત્મને નમઃ ॥

અજસ્ય નાભાવધ્યેકં યસ્મિન્વિશ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પુષ્કરં પુષ્કરાક્ષસ્ય તસ્મૈ પઝાત્મને નમઃ ॥

યસ્ય કેશેષુ જીમૂતા નદ્યઃ સર્વાઙ્ગસન્ધિષુ ।
કુક્ષૌ સમુદ્રાશ્ચત્વારસ્તસ્મૈ તોયાત્મને નમઃ ॥

યસ્માત્સર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
યસ્મિંશ્ચૈવ પ્રલીયન્તે તસ્મૈ હેત્વાત્મને નમઃ ॥

[યો નિષણ્ણો ભવેદ્રાત્રૌ દિવા ભવતિ વિષ્ઠિતઃ । ઇષ્ટાનિષ્ટસ્ય ચ દ્રષ્ટા તસ્મૈ દ્રષ્ટ્રાત્મને નમઃ ॥ ]

અકાર્યઃ સર્વકાર્યેષુ ધર્મકાર્યાર્થમુદ્યતઃ ।
વૈકુણ્ઠસ્ય હિ તદ્રૂપં તસ્મૈ કાર્યાત્મને નમઃ ॥

બ્રહ્મ વક્તં ભુજૌ ક્ષત્રં કૃત્સ્નમૂરૂદરં વિશઃ ।
પાદૌ યસ્યાશ્રિતાઃ શૂદ્રાસ્તસ્મૈવર્ણાત્મને નમઃ ॥

અન્નપાનેન્ધનમયો રસપ્રાણવિવર્ધનઃ ।
યો ધારયતિ ભૂતાનિ તસ્મૈ પ્રાણાત્મને નમઃ ॥

[પ્રાણાનાં ધારણાર્થાય યોઽન્નં ભુઙ્ક્તે ચતુર્વિધમ્ । અન્તર્ભૂતઃ પચત્યગ્નિસ્તસ્મૈ પાકાત્મને નમઃ ॥ ]

વિષયે વર્તમાનાનાં યં તં વૈષયિકૈર્ગુણૈઃ ।
પ્રાહુર્વિષયગોપ્તારં તસ્મૈ ગોપ્ત્રાત્મને નમઃ ॥

અપ્રમેયશરીરાય સર્વતો બુદ્ધિચક્ષુષે ।
અપારપરિમાણાય તસ્મૈ દિવ્યાત્મને નમઃ ॥

પરઃ કાલાત્પરો યજ્ઞાત્પરઃ સદસતશ્ચ યઃ ।
અનાદિરાદિર્વિશ્વસ્ય તસ્મૈ વિશ્વાત્મને નમઃ ॥

વૈદ્યુતો જાઠરશ્ચૈવ પાવકઃ શુચિરેવ ચ ।
દહનઃ સર્વભક્ષાણાં તસ્મૈ વહ્ન્યાત્મને નમઃ ॥

રસાતલગતઃ શ્રીમાર્નનન્તો ભગવાન્પ્રભુઃ ।
જગદ્ધારયતે યોઽસૌ તસ્મૈ શેષાત્મને નમઃ ॥

જ્વલનાર્કેન્દુતારાણાં જ્યોતિષાં દિવ્યમૂર્તિનામ્ ।
યસ્તેજયતિ તેજાંસિ તસ્મૈ તેજાત્મને નમઃ ॥

આત્મજ્ઞાનમિદં જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા પઞ્ચસ્વવસ્થિતમ્ ।
યં જ્ઞાનેનાધિગચ્છન્તિ તસ્મૈ જ્ઞાનાત્મને નમઃ ॥

સાઙ્ખ્યૈર્યોગૈર્વિનિશ્ચિત્ય સાધ્યૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ ।
યસ્ય તુ જ્ઞાયતે તત્વં તસ્મૈ ગુહ્યાત્મને નમઃ ॥

જટિને દણ્ડિને નિત્યં લમ્બોદરશરીરિણે ।
કમણ્ડલુનિષઙ્ગાય તસ્મૈ બ્રહ્માત્મને નમઃ ॥

[શૂલિને ત્રિદશેશાય ત્ર્યમ્બકાય મહાત્મને ।
ભસ્મદિગ્ધોર્ધ્વલિઙ્ગાય તસ્મા રુદ્રાત્મને નમઃ ॥

ચન્દ્રાર્ધકૃતશીર્ષાય વ્યાલયજ્ઞોપવીતિને । પિનાકશૂલહસ્તાય તસ્મૈ ઉગ્રાત્મને નમઃ ॥ ]

યો જાતો વસુદેવેન દેવક્યાં યદુનન્દનઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિર્વાસુદેવાત્મને નમઃ ॥

શિરઃકપાલમાલાય વ્યાઘ્રચર્મનિવાસિને ।
ભસ્મદિગ્ધશરીરાય તસ્મૈ રુદ્રાત્મને નમઃ ॥

યો મોહયતિ ભૂતાનિ સર્વપાશાનુબન્ધનૈઃ ।
સર્વસ્ય રક્ષણાર્થાય તસ્મૈ મોહાત્મને નમઃ ॥

ચૈતન્યં સર્વતો નિત્યં સર્વપ્રાણિહૃદિ સ્થિતમ્ ।
સર્વાતીતતરં સૂક્ષ્મં તસ્મૈ સૂક્ષ્માત્મને નમઃ ॥

પઞ્ચભૂતાત્મભૂતાય ભૂતાદિનિધનાય ચ ।
અક્રોધદ્રોહમોહાય તસ્મૈ શાન્તાત્મને નમઃ ॥

યસ્મિન્સર્વં યતઃ સર્વં યઃ સર્વં સર્વતશ્ચ યઃ ।
યશ્ચ સર્વમયો દેવસ્તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ ॥

યઃ શેતે ક્ષીરપર્યઙ્કે દિવ્યનાગવિભૂષિતે ।
ફણાસહસ્રરચિતે તસ્મૈ નિદ્રાત્મને નમઃ ॥

વિશ્વે ચ મરુતશ્ચૈવ રુદ્રાદિત્યાશ્વિનાવપિ ।
વસવઃ સિદ્ધસાધ્યાશ્ચ તસ્મૈ દેવાત્મને નમઃ ॥

અવ્યક્તં બુદ્ધ્યહન્કારો મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
તન્માત્રાણિ વિશેષાશ્ચ તસ્મૈ તત્વાત્મને નમઃ ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ ભૂતાદિપ્રભવાવ્યયઃ ।
યોઽગ્રજઃ સર્વભૂતાનાં તસ્મૈ ભૂતાત્મને નમઃ ॥

યં હિ સૂક્ષ્મં વિચિન્વન્તિ પરં સૂક્ષ્મવિદો જનાઃ ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મં ચ યદ્બ્રહ્મ તસ્મૈ સૂક્ષ્માત્મને નમઃ ॥

મત્સ્યો ભૂત્વા વિરિઞ્ચાય યેન વેદાઃ સમાહૃતાઃ ।
રસાતલગતઃ શીઘ્રં તસ્મૈ મત્સ્યાત્મને નમઃ ॥

મન્દરાદ્રિર્ધૃતો યેન પ્રાપ્તે હ્યમૃતમન્થને ।
અતિકર્કશદેહાય તસ્મૈ કૂર્માત્મને નમઃ ॥

વારાહં રૂપમાસ્થાય મહીં સવનપર્વતામ્ ।
ઉદ્ધરત્યેકદંષ્ટ્રેણ તસ્મૈ ક્રોડાત્મને નમઃ ॥

નારસિંહવપુઃ કૃત્વા સર્વલોકભયન્કરમ્ ।
હિરણ્યકશિપું જઘ્ને તસ્મૈ સિંહાત્મને નમઃ ॥

પિઙ્ગેક્ષણસટં યસ્ય રૂપં દંષ્ટ્રાનખૈર્યુતમ્ ।
દાનવેન્દ્રાન્તકરણં તસ્મૈ દૃપ્તાત્મને નમઃ ॥

યં ન દેવા ન ગન્ધર્વા ન દૈત્યા ન ચ દાનવાઃ । તત્વતો હિ વિજાનન્તિ તસ્મૈ સૂક્ષ્માત્મને નમઃ ॥ ]
વામનં રૂપમાસ્થાય બલિં સંયમ્ય માયયા । ત્રૈલોક્યં ક્રાન્તવાન્યસ્તુ તસ્મૈ ક્રાન્તાત્મને નમઃ ॥

જમદગ્નિસુતો ભૂત્વા રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
મહીં નિઃક્ષત્રિયાં ચક્રે તસ્મૈ રામાત્મને નમઃ ॥

ત્રિઃસપ્તકૃત્વો યશ્ચૈકો ધર્મે વ્યુત્ક્રાન્તિગૌરવાત્ ।
જઘાન ક્ષત્રિયાન્સઙ્ખ્યે તસ્મૈ ક્રોધાત્મને નમઃ ॥

[વિભજ્ય પઞ્ચધાઽત્માનં વાયુર્ભૂત્વા શરીરગઃ । યશ્ચેષ્ટયતિ ભૂતાનિ તસ્મૈ વાય્વાત્મને નમઃ ॥ ]

રામો દશિરથિર્ભૂત્વા પુલસ્ત્યકુલનન્દનમ્ ।
જઘાન રાવણં સઙ્ખ્યે તસ્મૈ ક્ષત્રાત્મને નમઃ ॥

યો હલી મુસલી શ્રીમાન્નીલામ્બરધરઃ સ્થિતઃ ।
રામાય રૌહિણેયાય તસ્મૈ ભોગાત્મને નમઃ ॥

શઙ્ખિને ચક્રિણે નિત્યં શાર્ઙ્ગિણે પીતવાસસે ।
વનમાલાધરાયૈવ તસ્મૈ કૃષ્ણાત્મને નમઃ ॥

વસુદેવસુતઃ શ્રીમાન્ક્રીડિતો નન્દગોકુલે ।
કંસસ્ય નિધનાર્થાય તસ્મૈ ક્રીડાત્મને નમઃ ॥

વાસુદેવત્વમાગમ્ય યદોર્વંશસમુદ્ભવઃ ।
ભૂભારહરણં ચક્રે તસ્મૈ કૃષ્ણાત્મને નમઃ ॥

સારથ્યમર્જુનસ્યાજૌ કુર્વન્ગીતામૃતં દદૌ ।
લોકત્રયોપકારાય તસ્મૈ બ્રહ્માત્મને નમઃ ॥

દાનવાંસ્તુ વશે કૃત્વા પુનર્બુદ્ધત્વમાગતઃ ।
સર્ગસ્ય રક્ષણાર્થાય તસ્મૈ બુદ્ધાત્મને નમઃ ॥

હનિષ્યતિ કલૌ પ્રાપ્તે મ્લેચ્છાંસ્તુરગવાહનઃ ।
ધર્મસંસ્થાપકો યસ્તુ તસ્મૈ કલ્ક્યાત્મને નમઃ ॥

તારાન્વયે કાલનેમિં હત્વા દાનવપુઙ્ગવમ્ ।
દદૌ રાજ્યં મહેન્દ્રાય તસ્મૈ સાઙ્ખ્યાત્મને નમઃ ॥

યઃ સર્વપ્રાણિનાં દેહે સાક્ષિભૂતો હ્યવસ્થિતઃ ।
અક્ષરઃ ક્ષરમાણાનાં તસ્મૈ સાક્ષ્યાત્મને નમઃ ॥

નમોસ્તુ તે મહાદેવ નમસ્તે ભક્તવત્સલ ।
સુબ્રહ્મણ્ય નમસ્તેઽસ્તુ પ્રસીદ પરમેશ્વર ॥

અવ્યક્તવ્યક્તરૂપેણ વ્યાપ્તં સર્વં ત્વયા વિભો ।
નારાયણં સહસ્રાક્ષં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ॥

હિરણ્યનાભ યજ્ઞાઙ્ગમમૃતં વિશ્વતોમુખમ્ ।
સર્વદા સર્વકાર્યેષુ નાસ્તિ તેષામમઙ્ગલમ્ ॥

યેષાં હૃદિસ્થો દેવેશો મઙ્ગલાયતનં હરિઃ ।
મઙ્ગલ ભગવાન્વિષ્ણુર્મઙ્ગલં મધુસૂદનઃ ॥

મઙ્ગલં પુણ઼્ડરીકાક્ષો મઙ્ગલં ગરુડધ્વજઃ ।
વિશ્વકર્મન્નમસ્તેઽસ્તુ વિશ્વાત્મન્વિશ્વસમ્ભવ ॥

અપવર્ગસ્થભૂતાનાં પઞ્ચાનાં પરમાસ્થિત ।
નમસ્તે ત્રિષુ લોકેષુ વમસ્તે પરતસ્ત્રિષુ ॥

નમસ્તે દિક્ષુ સર્વાસુ ત્વં હિ સર્વપરાયણમ્ ।
નમસ્તે ભગવન્વિષ્ણો ત્યેકાનાં પ્રભવાવ્યય ॥

ત્વં હિ કર્તા હૃષીકેશઃ સંહર્તા ચાપરાજિતઃ ।
તેન પશ્યામિ તે દિવ્યાન્ભાવાન્હિ ત્રિષુવર્ત્મસુ ॥

તચ્ચ પશ્યામિ તત્વેન યત્તે રૂપં સનાતનમ્ । દિવં તે શિરસા વ્યાપ્તં પદ્ભ્યાં દેવી વસુન્ધરા ।
વિક્રમેણ ત્રયો લોકાઃ પુરુષોઽસિ સનાતનઃ ॥

[દિશો ભુજા રવિશ્ચક્ષુર્વીર્યે શુક્રઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ । સપ્તમાર્ગા નિરુદ્ધાસ્તે વાયોરમિતતેજસઃ ॥ ]

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપેણ વ્યાપ્તં સર્વં ત્વયા વિભો ।
અવ્યક્તં બ્રાહ્મણં રૂપં વ્યક્તમેતચ્ચરાચરમ્ ॥

અતસીપુષ્પસન્કાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
યે નમસ્યન્તિ ગોવિન્દં ન તેષાં વિદ્યતે ભયમ્ ॥

[એકોઽપિ કૃષ્ણસ્ય કૃતઃ પ્રણામો દશાશ્વમેધાવભૃથેન તુલ્યઃ ।
દશાશ્વમેધી પુનરેતિ જન્મ કૃષ્ણપ્રણામી ન પુનર્ભવાય ॥

કૃષ્ણવ્રતાઃ કૃષ્ણમનુસ્મરન્તો રાત્રૌ ચ કૃષ્ણં પુનરુત્થિતા યે ।
તે કૃષ્ણદેહાઃ પ્રવિશન્તિ કૃષ્ણ માજ્યં યથા મન્ત્રહુતં હુતાશે ॥

નમો નરકસન્ત્રાસરક્ષામણ્ડલકારિણે ।
સંસારનિમ્નગાવર્તતરિકાષ્ઠાય વિષ્ણવે ॥

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ ।
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ ॥

પ્રાણકાન્તારપાથેયં સંસારોચ્છેદભેષજમ્ । દુઃખશોકપરિત્રાણં હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ]

નારાયણપરં બ્રહ્મ નારાયણપરં તપઃ ।
નારાયણપરં સત્યં નારાયણપરં પરમ્ ॥

યથા વિષ્ણુમયં સત્યં યથા વિષ્ણુમયં હવિઃ ।
તથા વિષ્ણુમયં સર્વં પાપ્મા ને નશ્યતાં તથા ॥

તસ્ય યજ્ઞવરાહસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
પ્રણામં યેઽપિ કુર્વન્તિ તેષામપિ નમોનમઃ ॥

ત્વાં પ્રપન્નાય ભક્તાય ગતિમિષ્ટાં જિગીષવે ।
યચ્છ્રેયઃ પુણ્ડરીકાક્ષ તદ્ધ્યાયસ્વ સુરોત્તમ ॥

ઇતિ વિદ્યાતપોયોનિરયોનિર્વિષ્ણુરીડિતઃ ।
વાગ્યજ્ઞેનાર્ચિતો દેવઃ પ્રીયતાં મે જનાર્દનઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા વચનં ભીષ્મસ્તદ્રતમાનસઃ ।
નમ ઇત્યેવ કૃષ્ણાય પ્રણામમકરોત્તદા ॥

તસ્મિન્નુપરતે વાક્યે તતસ્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ભીષ્મં વાગ્ભિર્વાષ્પગલાસ્તમાનર્ચુર્મહાદ્યુતિમ્ ॥

તેઽસ્તુવન્તશ્ચ વિપ્રેન્દ્રાઃ કેશવં પુરુષોત્તમમ્ ।
ભીષ્મં ચ શનકૈઃ સર્વે પ્રશશંસુઃ પુનઃ પુનઃ ॥

અધિગમ્ય તુ યોગેન ભક્તિં ભીષ્મસ્ય માધવઃ ।
ત્રૈલોક્યદર્શનં જ્ઞાનં દિવ્યં દત્ત્વા યયૌ હરિઃ ॥

વિદિત્વા ભક્તિયોગં તં ભીષ્મસ્ય પુરુષોત્તમઃ ।
સહસોત્થાય તં હૃષ્ટો યાનમેવાન્વપદ્યત ॥

કેશવઃ સાત્યકિશ્ચૈવ રથેનકેન જગ્મતુઃ ।
અપરેણ મહાત્માનૌ યુધિષ્ઠિરધનઞ્જયૌ ॥

ભીમસેનો યમૌ ચોભૌ રથમેકં સમાસ્થિતાઃ ।
કૃપો યુયુત્સુઃ સૂતશ્ચ સઞ્જયશ્ચાપરં રથમ્ ॥

તે રથૈર્નગરાકારૈઃ પ્રયાતાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
નેમિઘોષેણ મહતા કમ્પયન્તે વસુન્ધરામ્ ॥

તતો ગિરઃ પુરુષવરસ્તવેરિતાં દ્વિજેરિતાઃ પથિષુ મનાક્ સ શુશ્રુવે ।
કૃતાઞ્જલિં પ્રણતમથાપરં જનં સ કેશિહા મુદિતમનાસ્થનન્દત ॥

ઇતિ સ્મરન્પઠતિ ચ શાર્ઙ્ગધન્વનઃ શૃણોતુ વા યદુકુલનન્દનસ્તવમ્ ।
સ ચક્રભૃત્પ્રતિહતસર્વાકિલ્વિષો જનાર્દનં પ્રવિશતિ દેહસન્ક્ષયે ॥

યં યોગિનઃ પ્રાણવિયોગકાલે યત્નેન ચિત્તે વિનિવેશયન્તિ ।
સ તં પુરસ્તાદ્ધરિમીક્ષમાણઃ પ્રાણાઞ્જહૌ પ્રાપ્તફલો હિ ભીષ્મઃ ॥

સ્વવરાજઃ સમાપ્તોઽયં વિષ્ણોરદ્ભુતકર્મણઃ ।
ગાઙ્ગેયેન પુરા ગીતો મહાપાતકનાશનઃ ॥

ઇમં નરઃ સ્તવરાજં મુમુક્ષુઃ પઠઞ્શુચિઃ કલુષિતકલ્મષાપહમ્ ।
અતીત્ય લોકાન્મલિનઃ સમામતા ન્પદં સ ગચ્છત્યમૃતં મહાત્મનઃ ॥