મહાભારત · અધ્યાય 12.361

શૃણુ પુત્ર યથાહ્યેષ પુરુષઃ શાશ્વતોઽવ્યયઃ ।
અક્ષયશ્ચાપ્રમેયશ્ચ સર્વગશ્ચ નિરુચ્યતે ॥

ન સ શક્યસ્ત્વયા દ્રષ્ટું મયાઽન્યૈર્વાઽપિ સત્તમ ।
સગુણૈર્નિર્ગુણૈર્વિશ્વો જ્ઞાનદૃશ્યો હ્યસૌ સ્મૃતઃ ॥

અશરીરઃ શરીરેષુ સર્વેષુ નિવસત્યસૌ ।
વસન્નપિ શરીરેષુ ન સ લિપ્યતિ કર્મભિઃ ॥

મમાન્તરાત્મા તવ ચ યે ચાન્યે દેહસઞ્જ્ઞિતાઃ ।
સર્વેષાં સાક્ષિભૂતોઽસૌ ન ગ્રાહ્યઃ કેનચિક્વચિત્ ॥

વિશ્વમૂર્ધા વિશ્વભુજો વિશ્વપાદાક્ષિનાસિકઃ ।
એકશ્ચરતિ ક્ષેત્રેષુ સ્વૈરચારી યથાસુખમ્ ॥

ક્ષેત્રાણિ હિ શરીરાણિ બીજં ચાપિ શુભાશુભમ્ ।
તાનિ વેત્તિ સ યોગાત્મા તતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

નાગતિર્ન ગતિસ્તસ્ય જ્ઞેયા ભૂતેષુ કેનચિત્ ।
સાઙ્ખ્યેન વિધિના ચૈવ યોગેન ચ યથાક્રમમ્ ॥

ચિન્તયામિ ગતિં ચાસ્ય ન ગતિં વેદ્મિ ચોત્તરામ્ ।
યથાજ્ઞાનં તુ વક્ષ્યામિ પુરુષં તુ સનાતનમ્ ॥

તસ્યૈકત્વં મહત્ત્વં ચ સ ચૈકઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
મહાપુરુષશબ્દં સ બિભર્ત્યેકઃ સનાતનઃ ॥

એકો હુતાશો બહુધા સમિધ્યતે એકઃ સૂર્યસ્તપસો યોનિરેકા ।
એકો વાયુર્બહુધા વાતિ લોકે મહોદધિશ્ચામ્ભસાં યોનિરેકઃ । પુરુષશ્ચૈકો નિર્ગુણો વિશ્વરૂપ સ્તં નિર્ગુણં પુરુષં ચાવિશન્તિ ॥

હિત્વા ગુણમયં સર્વં કર્મં હિત્વા શુભાશુભમ્ ।
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા એવં ભવતિ નિર્ગુણઃ ॥

અચિન્ત્યં ચાપિ તં જ્ઞાત્વા ભાવસૂક્ષ્મં ચતુષ્ટયમ્ ।
વિચરેદ્યોઽસમુન્નદ્ધઃ સ ગચ્છેત્પુરુષં શુભમ્ ॥

એકં હિ પરમાત્માનં કેચિદિચ્છન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
એકાત્માનં તથાઽત્માનમપરેધ્યાત્મચિન્તકાઃ ॥

તત્ર યઃ પરમાત્મા હિ સ નિત્યો નિર્ગુણઃ સ્મૃતઃ ।
સ હિ નારાયણો જ્ઞેયઃ સર્વાત્મા પુરુષો હિ સઃ ॥

ન લિપ્યતે ફલૈશ્ચાપિ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ।
કર્માત્મા ત્વપરો યોસૌ મોક્ષબન્ધૈઃ સ યુજ્યતે ॥

સસપ્તદશકેનાપિ રાશિના યુજ્યતે ચ સઃ ।
એવં બહુવિધઃ પ્રોક્તઃ પુરુષસ્તે યથાક્રમમ્ ॥

યત્તત્કૃત્સ્નં લોકતન્ત્રસ્ય ધામ વેદ્યં પરં બોધનીયં ચ વેદૈઃ ।
મન્તા મન્તવ્યં પ્રાશિતા પ્રાશનીયં ઘ્રાતા ઘ્રેયં સ્પર્શિતા સ્પર્શનીયમ્ ॥

દ્રષ્ટા દ્રષ્ટવ્યં શ્રાવિતા શ્રાવણીયં જ્ઞાતા જ્ઞેયં સગુણં નિર્ગુણં ચ ।
યદ્વૈ પ્રોક્તં તાત સમ્યક્પ્રધાનં નિત્યં ચૈતચ્છાશ્વતં ચાવ્યયં ચ ॥

યદ્વૈ સૂતે ધાતુરાદ્યં વિધાનં તદ્વૈ વિપ્રાઃ પ્રવદન્તેઽનિરુદ્ધમ્ ।
યદ્વૈ લોકે વૈદિકં કર્મ સાધુ આશીર્યુક્તં તદ્ધિ તસ્યોપભોગ્યમ્ ॥

દેવાઃ સર્વે મનુયઃ સાધુ દાન્તા સ્તં પ્રાગ્વંશે યજ્ઞભાગં ભજન્તે ।
અહં બ્રહ્મા આદ્ય ઈશઃ પ્રજાનાં તસ્માજ્જાતસ્ત્વં ચ મત્તઃ પ્રસૂતઃ ॥

મત્તો જગજ્જઙ્ગમં સ્થાવરં ચ સર્વે વેદાઃ સરહસ્યા હિ પુત્ર ॥

ચતુર્વિભક્તઃ પુરુષઃ સ ક્રીડતિ યથેચ્છતિ ।
એવં સ ભગવાન્દેવઃ સ્વેન જ્ઞાનેન બોધયત્ ॥

એતત્તે કથિતં પુત્ર યથાવદનુપૃચ્છતઃ ।
સાઙ્ખ્યજ્ઞાને તથા યોગે યથાવદનુવર્ણિતમ્ ॥