મહાભારત · અધ્યાય 12.344

તતોઽતીતે મહાકલ્પે ઉત્પન્નેઽઙ્ગિરસઃ સુતે ।
બભૂવુર્નિર્વૃતા દેવા જાતે દેવપુરોહિતે ॥

બૃહદ્બ્રહ્મ મહચ્ચેતિ શબ્દાઃ પર્યાયવાચકાઃ ।
એભિઃ સમન્વિતો રાજન્ગુણૈર્વિદ્વાન્બૃહસ્પતિઃ ॥

તસ્ય શિષ્યો બભૂવાગ્ર્યો રાજોપરિચરો વસુઃ ।
અધીતવાંસ્તદા શાસ્ત્રં સમ્યક્ચિત્રશિખણ્ડિજં ॥

સ રાજા ભાવિતઃ પૂર્વં દૈવેન વિધિના વસુઃ ।
પાલયામાસ પૃથિવીં દિવમાખણ્ડલો યથા ॥

તસ્ય યજ્ઞો મહાનાસીદશ્વમેધો મહાત્મનઃ ।
બૃહસ્પતિરુપાધ્યાયસ્તત્ર હોતા બભૂવ હ ॥

પ્રજાપતિસુતાશ્ચાત્ર સદસ્યાશ્ચાભવંસ્ત્રયઃ ।
એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચૈવ ત્રિતશ્ચૈવ મર્હષયઃ ॥

ધનુષાખ્યોઽથ રૈભ્યશ્ચ અર્વાવસુપરાવસૂ ।
ઋષિર્મોધાતિથિશ્ચૈવ તાણ્ડ્યશ્ચૈવ મહાનૃષિઃ ॥

ઋષિઃ શાન્તિર્મહાભાગસ્તથા વેદશિરાશ્ચ યઃ ।
ઋષિશ્રેષ્ઠશ્ચ કપિલઃ શાલિહોત્રપિતા સ્મૃતઃ ॥

આદ્યઃ કઠસ્તૈત્તિરિશ્ચ વૈશમ્પાયનપૂર્વજઃ ।
કણ્વોઽથ દેવહોત્રશ્ચ એતે ષોડશ કીર્તિતાઃ ॥

સમ્ભૂતાઃ સર્વસમ્ભારાસ્તસ્મિન્રાજન્મહાક્રતૌ ।
ન તત્ર પશુઘાતોઽભૂત્સ રાજૈવં સ્થિતોઽભવત્ ॥

અહિંસ્રઃ શુચિરક્ષુદ્રો નિરાશીઃ કર્મસંસ્તુતઃ ।
આરણ્યકપદોદ્ભૂતા ભાગાસ્તત્રોપકલ્પિતાઃ ॥

પ્રીતસ્તતોઽસ્ય ભગવાન્દેવદેવઃ પુરાતનઃ ।
સાક્ષાત્તં દર્શયામાસ સોદૃશ્યોઽન્યેન કેનચિત્ ॥

સ્વયં ભાગમુપાઘ્રાય પુરોડાશં ગૃહીતવાન્ ।
અદૃશ્યેન હૃતો ભાગો દેવેન હરિમેધસા ॥

બૃહસ્પતિસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ સ્રુચમુદ્યમ્ય વેગિતઃ ।
આકાશં ઘ્નન્સ્રુચઃ પાતૈ રોષાદશ્રૂણ્યવર્તયત્ ॥

ઉવાચ ચોપરિચરં મયા ભાગોઽયમુદ્યતઃ ।
ગ્રાહ્યઃ સ્વયં હિ દેવેન મત્પ્રત્યક્ષં ન સંશયઃ ॥

ઉદ્યતા યજ્ઞભાગા હિ સાક્ષાત્પ્રાપ્તાઃ સુરૈરિહ ।
કિમર્થમિહ ન પ્રાપ્તો દર્શનં મે હરિર્નૃપ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ સ તં સમુદ્ભૂતં ભૂમિપાલો મહાન્વસુઃ ।
પ્રસાદયામાસ મુનિં સદસ્યાસ્તે ચ સર્વશઃ ॥

હુતસ્ત્વયા વદાનીહ પુરોડાશસ્ય યાવતી ।
ગૃહીતા દેવદેવેન મત્પ્રત્યક્ષં ન સંશયઃ ॥

ઇત્યેવમુક્તે વસુના સરોષશ્ચાબ્રવીદ્ગુરુઃ ।
ન યજેયમહં ચાત્ર પરિભૂતસ્ત્વયા નૃપ ॥

ત્વયા પશુર્વારિતશ્ચ કૃતઃ પિષ્ટમયઃ પશુઃ ।
ત્વં દેવં પશ્યસે નિત્યં ન પશ્યેયમહં કથમ્ ॥
વસુરુવાચ ।

પશુહિંસા વારિતા ચ યજુર્વેદાદિમન્ત્રતઃ । અહં ન વારયે હિંસાં દ્રક્ષ્યામ્યેકાન્તિકો હરિમ્ ।
તસ્માત્કોપો ન કર્તવ્યો ભવતા ગુરુણા મયિ ॥

વસુમેવં બ્રુવાણં તુ ક્રુદ્ધ એવ બૃહસ્પતિઃ ।
ઉવાચ ઋત્વિજશ્ચૈવ કિં નઃ કર્મેતિ વારયન્ ॥

અથૈકતો દ્વિતશ્ચૈવ ત્રિતશ્ચૈવ મહર્ષયઃ । ઊચુશ્ચૈનમસમ્ભ્રાન્તા ન રોષં કર્તુમર્હસિ ॥

શૃણુ ત્વં વચનં પુત્ર અસ્માભિઃ સમુદાહૃતમ્ । નૈષ ધર્મઃ કૃતયુગે યત્ત્વં રોષમિહાહિથાઃ ॥

અરોષણો હ્યસૌ દેવો યસ્ય ભાગોઽયમુદ્યતઃ । ન શક્યઃ સ ત્વયા દ્રષ્ટુમસ્માભિર્વા બૃહસ્પતે ।
યસ્ય પ્રસાદં કુરુતે સ વૈ તં દ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

વયં હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ગતા નિઃશ્રેયસાર્થં હિ કદાચિદ્દિશમુત્તરામ્ ॥

તપ્ત્વા વર્ષસહસ્રાણિ ચત્વારિ તપ ઉત્તમમ્ ।
એકપાદા સ્થિતાઃ સમ્યક્કાષ્ઠભૂતાઃ સમાહિતાઃ ॥

મેરોરુત્તરભાગે તુ ક્ષીરોદસ્યાનુકૂલતઃ ।
સ દેશો યત્ર નસ્તપ્તં તપઃ પરમદારુણમ્ ॥

વરેણ્યં વરદં તં વૈ દેવદેવં સનાતનમ્ ।
કથં પશ્યેમહિ વયં દેવં નારાયણં ત્વિતિ ॥

અથ વ્રતસ્યાવભૃથે વાગુવાચાશરીરિણી ।
સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા વાચા પ્રહર્ષણકરી વિભો ॥

સુતપ્તં વસ્તપો વિપ્રાઃ પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ।
યૂયં જિજ્ઞાસવો ભક્તાઃ કથં દ્રક્ષ્યથ તં વિભુમ્ ॥

ક્ષીરોદધેરુત્તરતઃ શ્વેતદ્વીપો મહાપ્રભઃ ।
તત્ર નારાયણપરા માનવાશ્ચન્દ્રવર્ચસઃ ॥

એકાન્તભાવોપગતાસ્તે ભક્તાઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
તે સહસ્રાર્ચિષં દેવં પ્રવિશન્તિ સનાતનમ્ ॥

અનિન્દ્રિયા નિરાહારા અનિષ્પન્દાઃ સુગન્ધિનઃ । એકાન્તિનસ્તે પુરુષાઃ શ્વેતદ્વીપનિવાસિનઃ । 12-344-34ચ ગચ્છધ્વં તત્ર મુનયસ્તત્રાત્મા મે પ્રકાશિતઃ ॥

અથ શ્રુત્વા વયં સર્વે વાચં તામશરીરિણીમ્ ।
યથાખ્યાતેન માર્ગેણ તં દેશં પ્રવિશેમહિ ॥

પ્રાપ્ય શ્વેતં મહાદ્વીપં તચ્ચિત્તાસ્તદ્દિદૃક્ષવઃ । સહસા હિ ગતાઃ સર્વે તેજસા તસ્ય મોહિતાઃ ॥

તતોઽસ્મદ્દૃષ્ટિવિષયસ્તદા પ્રતિહતોઽભવત્ ।
ન ચ પશ્યામ પુરુષં તત્તેજોહતદર્શનાઃ ॥

તતો નઃ પ્રાદુરભવદ્વિજ્ઞાનં દેવયોગજમ્ ।
ન કિલાતપ્તતપસા શક્યતે દ્રષ્ટમઞ્જસા ॥

તતઃ પુનર્વર્ષશતં તપ્ત્વા તાત્કાલિકં મહત્ ।
વ્રતાવસાને ચ શુભાન્નરાન્દદૃશિમો વમય્ ॥

શ્વેતાંશ્ચન્દ્રપ્રતીકાશાન્સર્વલક્ષણલક્ષિતાન્ ।
નિત્યાઞ્જલિકૃતાન્બ્રહ્મ જપતઃ પ્રાગુદઙ્ભુખાન્ ॥

માનસો નામ સ જપો જપ્યતે તૈર્મહાત્મભિઃ ।
તેનૈકાગ્રમનસ્ત્વેન પ્રીતો ભવતિ વૈ હરિઃ ॥

યાઽભવન્મુનિશાર્દૂલ ભાઃ સૂર્યસ્ય યુગક્ષયે ।
એકૈકસ્ય પ્રભા તાદૃક્સાઽભવન્માનવસ્ય હ ॥

તેજોનિવાસઃ સ દ્વીપ ઇતિ વૈ મેનિરે વયમ્ ।
ન તત્રાભ્યધિકઃ કશ્ચિત્સર્વે તે સમતેજસઃ ॥

અથ સૂર્યસહસ્રસ્ય પ્રભાં યુગપદુત્થિતામ્ ।
સહસા દૃષ્ટવન્તઃ સ્મ પુનરેવ બૃહસ્પતે ॥

સહિતાશ્ચાભ્યધાવન્ત તતસ્તે માનવા દ્રુતમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુષ્ટા હૃષ્ટા નમ ઇત્યેવ વાદિનઃ ॥

તતો હિ વદતાં તેષામશ્રૌષ્મ વિપુલં ધ્વનિમ્ ।
બલિઃ કિલોપહ્રિયતે તસ્ય દેવસ્ય તૈર્નરૈઃ ॥

વયં તુ તેજસા તસ્ય સહસા હૃતચેતસઃ ।
ન કિઞ્ચિદપિ પશ્યામો હતચક્ષુર્બલેન્દ્રિયાઃ ॥

એકસ્તુ શબ્દો વિતતઃ શ્રુતોઽસ્માભિરુદીરિતઃ ।
આકાશં પૂરયન્સર્વં શિક્ષાક્ષરસમન્વિતઃ ॥

જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન । નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષ પૂર્વજ ।
ઇતિ શબ્દઃ શ્રુતોઽસ્માભિઃ શિક્ષાક્ષરસમન્વિતઃ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે વાયુઃ સર્વગન્ધવહઃ શુચિઃ ।
દિવ્યાન્યુવાહ પુષ્પાણિ કર્મણ્યાશ્ચૌષધીસ્તથા ॥

તૈરિષ્ટઃ પઞ્ચકાલજ્ઞૈર્હરિરેકાન્તિભિર્નરૈઃ ।
ભક્ત્યા પરમયા યુક્તૈર્મનોવાક્કર્મભિસ્તદા ॥

નૂનં તત્રાગતો દેવો યથા તૈર્વાગુદીરિતા ।
વયં ત્વેનં ન પશ્યામો મોહિતાસ્તસ્ય માયયા ॥

મારુતે સન્નિવૃત્તે ચ બલૌ ચ પ્રતિપાદિતે ।
ચિન્તાવ્યાકુલિતાત્માનો જાતાઃ સ્મોઙ્ગિસાંવર ॥

માનવાનાં સહસ્રેષુ તેષુ વૈ શુદ્ધયોનિષુ ।
અસ્માન્ન કશ્ચિન્મનસા ચક્ષુષા વાઽપ્યપૂજયત્ ॥

તેઽપિ સ્વસ્થા મુનિગણા એક ભાવમનુવ્રતાઃ ।
નાસ્માસુ દધિરે ભાવં બ્રહ્મભાવમનુષ્ઠિતાઃ ॥

તતોઽસ્માન્સુપરિશ્રાન્તાંસ્તપસા ચાતિકર્શિતાન્ ।
ઉવાચ સ્વસ્થં કિમપિ ભૂતં તત્રાશરીરકમ્ ॥
દેવ ઉવાચ ।

દૃષ્ટા વઃ પુરુષાઃ શ્વેતાઃ સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતાઃ ।
દૃષ્ટો ભવતિ દેવેશ એભિર્દૃષ્ટૈર્દ્વિજોત્તમૈઃ ॥

ગચ્છધ્વં મુનયઃ સર્વે યથાગતમિતોઽચિરાત્ ।
ન સ શક્યસ્ત્વભક્તેન દ્રષ્ટું દેવઃ કથઞ્ચન ॥

કામં કાલેન મહતા એકાન્તિત્વમુપાગતૈઃ ।
શક્યો દ્રષ્ટું સ ભગવાન્પ્રભામણ્ડલદુર્દૃશઃ ॥

મહત્કાર્યં ચ કર્તવ્યં યુષ્માભિર્દ્વિજસત્તમાઃ ।
ઇતઃ કૃતયુગેઽતીતે વિપર્યાસં ગતેઽપિ ચ ॥

વૈવસ્વતેઽન્તરે વિપ્રાઃ પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે પુનઃ ।
સુરાણાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં સહાયા વૈ ભવિષ્યથ ॥

તતસ્તદદ્ભુતં વાક્યં નિશમ્યૈવામૃતોપમમ્ ।
તસ્ય પ્રસાદાત્પ્રાપ્તાઃ સ્મો દેશમીપ્સિન્તમઞ્જસા ॥

એવં સુતપસા ચૈવ હવ્યકવ્યસ્તૈથૈવ ચ ।
દેવોઽસ્માભિર્ન દૃષ્ટઃ સ કથં ત્વં દ્રષ્ટુમર્હસિ ॥

નારાયણો મહદ્ભૂતં વિશ્વસૃગ્ઘવ્યકવ્યભુક્ ।
અનાદિનિધનોઽવ્યક્તો દેવદાનવપૂજિતઃ ॥

એવમેકતવાક્યેન દ્વિતત્રિતમતેન ચ । અનુનીતઃ સદસ્યૈશ્ચ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ।
સમાપયત્તતો યજ્ઞં દૈવતં સમપૂજયત્ ॥

સમાપ્તયજ્ઞો રાજાઽપિ પ્રજાં પાલિતવાન્વસુઃ ।
બ્રહ્મશાપાદ્દિવો ભ્રષ્ટઃ પ્રવિવેશ મહીં તતઃ ॥

સ રાજા રાજશાર્દૂલ સત્યધર્મપરાયણઃ ।
અન્તર્ભૂમિગતશ્ચૈવ સતતં ધર્મવત્સલઃ ॥

નારાયણપરો ભૂત્વા નારાયણજપં જપન્ ।
તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન પુનરેવોત્થિતસ્તુ સઃ ॥

મહીતલાદ્ગતઃ સ્થાનં બ્રહ્મણઃ સમનન્તરમ્ ।
પરાં ગતિમનુપ્રાપ્ત ઇતિ નૈષ્ઠિકમઞ્જસા ॥