મહાભારત · અધ્યાય 12.343

સ એવમુક્તો દ્વિપદાં વરિષ્ઠો નારાયણેનોત્તમપૂરુષેણ ।
જગાદ વાક્યં દ્વિપદાં વરિષ્ઠં નારાયણં લોકહિતાધિવાસમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

યદર્થમાત્મપ્રભવેહ જન્મ ત્વયોત્તમં ધર્મગૃહે ચતુર્ધા ।
તત્સાધ્યતાં લોકહિતાર્થમદ્ય ગચ્છામિ દ્રષ્ટું પ્રકૃતિં તવાદ્યામ્ ॥

વેદાઃ સ્વધીતા મમ લોકનાથ તપ્તં તપો નાનૃતમુક્તપૂર્વમ્ ।
પૂજાં ગુરૂણાં સતતં કરોમિ પરસ્ય ગુહ્યં ન તુ ભિન્નપૂર્વમ્ ॥

ગુપ્તાનિ ચત્વારિ યથાગમં મે શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમોસ્મિ નિત્યમ્ ।
તં ચાદિદેવં સતતં પ્રપન્ન એકાન્તભાવેન વૃણોભ્યજસ્રમ્ ॥

એભિર્વિશેષૈઃ પરિશૃદ્ધસત્વઃ કસ્માન્ન પશ્યેયમનન્તમીશમ્ ।
તત્પારમેષ્ઠ્યસ્ય વચો નિશમ્ય નારાયણઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા ॥

ગચ્છેતિ તં નારદમુક્તબાન્સ સમ્પૂજયિત્વા વિધિવત્ક્રિયાભિઃ ।
તતો વિસૃષ્ટઃ પરમેષ્ઠિપુત્રઃ સોઽભ્યર્ચયિત્વા તમૃષિં પુરાણમ્ ॥

ખમુત્પપાતોત્તમયોગયુક્ત સ્તતોઽધિમેરૌ સહસા નિલિલ્યે ।
તત્રાવતસ્થે ચ મુનિર્મુર્હુત મેકાન્તમાસાદ્ય ગિરેઃ સ શૃઙ્ક્તે ॥

આલોકયન્નુત્તરપશ્ચિમેન દદર્શ ચાપ્યદ્ભુતમુક્તરૂપમ્ ।
ક્ષીરોદધેર્યોત્તરતો હિ દ્વીપઃ શ્વેતઃ સ નામ્ના પ્રથિતો વિશાલઃ ॥

મેરોઃ સહસ્રૈઃ સ હિ યોજનાનાં દ્વાત્રિંશતોર્ધ્વં કવિભિર્નિરુક્તઃ ।
અનિન્દ્રિયાશ્ચાનશનાશ્ચ તત્ર નિષ્પન્દહીનાઃ સુસુગન્ધિનસ્તે ॥

શ્વેતાઃ પુમાંસો ગતસર્વપાપા શ્ચક્ષુર્મુષઃ પાપકૃતાં નરાણામ્ ।
વજ્રાસ્થિકાયાઃ સમમાનોન્માના દિવ્યાવયવરૂપાઃ શુભસારોપેતાઃ ॥

છત્રાકૃતિશીર્ષા મેઘૌઘનિનાદાઃ સમમુષ્કચતુષ્કા રાજીવચ્છદપાદાઃ ।
ષષ્ઠ્યા દન્તૈર્યુક્તાઃ શુક્લૈરષ્ટાભિર્દંષ્ટ્રાભિર્યે જિહ્વાભિર્યે વિશ્વવક્રંલેલિહ્યન્તે સૂર્યપ્રખ્યમ્ ॥

દેવં ભક્ત્યા વિશ્વોત્પન્નં યસ્માત્સર્વે લોકાઃ સમ્પ્રસૂતાઃ ।
સર્વગાત્રાશ્ચ સૂક્ષ્માઃ સહાઙ્ગકા વેદા ધર્મા મુનયઃ શાન્તા દેવાઃ સર્વે તસ્ય નિસર્ગ ઇતિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અનિન્દ્રિયા નિરાહારા અનિષ્પન્દાઃ સુગન્ધિનઃ ।
કથં તે પુરુષા જાતાઃ કા તેષાં ગતિરુત્તમા ॥

યે ચ મુક્તા ભવન્તીહ નરા ભરતસત્તમ ।
તેષાં લક્ષણમેતદ્ધિ તચ્છ્વેતદ્દ્વીપવાસિનામ્ ॥

તસ્માન્મે સંશયં છિન્ધિ પરં કૌતૂહલં હિ મે ।
ત્વં હિ સર્વકથારામસ્ત્વાં ચૈવોપાશ્રિતા વયમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વિસ્તીર્ણૈષા કથા રાજઞ્શ્રુતા મે પિતૃસન્નિધૌ ।
યૈષા તવ હિ વક્તવ્યા કથાસારો હિ સા મતા ॥

શન્તનોઃ કથયામાસ નારદો મુનિસત્તમઃ । રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ પુરા પ્રાહ તત્રાહં શ્રુતવાન્પુરા ॥

રાજોપરિચરો નામ બભૂવાધિપતિર્ભુવઃ ।
આખણ઼્ડલસખઃ ખ્યાતો ભક્તો નારાયણં હરિં ॥

ધાર્મિકો નિત્યભક્તશ્ચ પિતુર્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।
સામ્રાજ્યં તેન સમ્પ્રાપ્તં નારાયણવરાત્પુરા ॥

સાત્વતં વિધિમાસ્થાય પ્રાક્સૂર્યમુખનિઃસૃતમ્ ।
પૂજયામાસ દેવેશં તચ્છેષેણ પિતામહાન્ ॥

પિતૃશેષેણ વિપ્રાંશ્ચ સંવિભજ્યાશ્રિતાંશ્ચ સઃ ।
શેષાન્નભુક્સત્યપરઃ સર્વભૂતેષ્વહિંસકઃ ॥

સર્વભાવેન ભક્તઃ સ દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।
અનાદિમધ્યનિધનં લોકકર્તારમવ્યયમ્ ॥

તસ્ય નારાયણે ભક્તિં વહતોઽમિત્રકર્શિનઃ ।
એકશય્યાસનં દેવો દત્તવાન્દેવરાટ્ સ્વયમ્ ॥

આત્મરાજ્યં ધનં ચૈવ કલત્રં વાહનં તથા ।
યત્તદ્ભાગવતં સર્વમિતિ તત્પ્રેષિતં સદા ॥

કામ્યનૈમિત્તિકા રાજન્યજ્ઞિયાઃ પરમક્રિયાઃ ।
સર્વાઃ સાત્વતમાસ્થાય વિધિં ચક્રે સમાહિતઃ ॥

પાઞ્ચરાત્રવિદો મુખ્યાસ્તસ્ય ગેહે મહાત્મનઃ ।
વરાન્નં ભગવત્પ્રોક્તં ભુઞ્જતે વાઽગ્રભોજનમ્ ॥

તસ્ય પ્રશાસતો રાજ્યં ધર્મેણામિત્રઘાતિનઃ । નાનૃતા વાક્સમભવન્મનો દુષ્ટં ન ચાભવત્ ।
ન ચ કાયેન કૃતવાન્સ પાપં પરમણ્વપિ ॥

યે હિ તે ઋષયઃ ખ્યાતાઃ સપ્ત ચિત્રશિખણ્ડિનઃ ।
તૈરેકમતિભિર્ભૂત્વા યત્પ્રોક્તં શાસ્ત્રમુત્તમમ્ ॥

વેદૈશ્ચતુર્ભિઃ સમિતં કૃતં મેરૌ મહાગિરૌ ।
આસ્યૈઃ સપ્તભિરુદ્ગીર્ણં લોકધર્મમનુત્તમમ્ ॥

મરીચિરત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
વસિષ્ઠશ્ચ મહાતેજાસ્તે હિ ચિત્રશિખણ્ડિનઃ ॥

સપ્ત પ્રકૃતયો હ્યેતાસ્તથા સ્વાયમ્ભુવોઽષ્ટમઃ ।
એતાભિર્ધાર્યતે લોકસ્તાભ્યાઃ શાસ્ત્રં વિનિઃસૃતં ॥

એકાગ્રમનસો દાન્તા મુનયઃ સંયમે રતાઃ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યજ્ઞાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ ॥

ઇદં શ્રેય ઇદં બ્રહ્મ ઇદં હિતમનુત્તમમ્ ।
લોકાન્સઞ્ચિન્ત્ય મનસા તતઃ શાસ્ત્રં પ્રચક્રિરે ॥

તત્ર ધર્માર્થકામા હિ મોક્ષઃ પશ્ચાચ્ચ કીર્તિતઃ ।
મર્યાદા વિવિધાશ્ચૈવ દિવિ ભૂમૌ ચ સંસ્થિતાઃ ॥

આરાધ્ય તપસા દેવં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં વૈ સર્વે તે ઋષિભિઃ સહ ॥

નારાયણાનુશિષ્ટા હિ તદા દેવી સરસ્વતી ।
વિવેશ તાનૃષીન્સર્વાલ્લોઁકાનાં હિતકામ્યયા ॥

તતઃ પ્રવર્તિતા સમ્યક્તપોવિદ્ભિર્દ્વિજાતિભિઃ ।
શબ્દે ચાર્થે ચ હેતૌ ચ એષા પ્રથમસર્ગજા ॥

આદાવેવ હિ તચ્છાસ્ત્રમોન્કારસ્વરપૂજિતમ્ ।
ઋષિભિઃ શ્રાવિતં તત્ર યત્ર કારુણિકોહ્યસૌ ॥

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાનનિર્દિષ્ટશરીરગઃ ।
ઋષીનુવાચ તાન્સર્વાનદૃશ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

કૃતં શતસહસ્રં હિ શ્લોકાનાં હિતમુત્તમમ્ ।
લોકતન્ત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય યસ્માદ્ધર્મઃ પ્રવર્તતે ॥

પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ યસ્માદેતદ્ભવિષ્યતિ ।
યજુરૃક્સામભિર્જુષ્ટમથર્વાઙ્ગિરસૈસ્તથા ॥

યથાપ્રમાણં હિં મયા કૃતો બ્રહ્મ પ્રસાદતઃ । રુદ્રશ્ચ ક્રોધજો વિપ્રા યૂયં પ્રકૃતયસ્તથા ।

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વાયુર્ભૂમિરાપોઽગ્નિરેવ ચ ।
સર્વે ચ નક્ષત્રગણા યચ્ચ ભૂતાભિશબ્દિતમ્ ॥

અધિકારેષુ વર્તન્તે યથાસ્વં બ્રહ્મવાદિનઃ ।
સર્વે પ્રમાણં હિ યથા તથા તચ્છાસ્ત્રમુત્તમમ્ ॥

ભવિષ્યતિ પ્રમાણં વૈ એતન્મદનુશાસનમ્ ।
તસ્માત્પ્રવક્ષ્યતે ધર્માન્મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્વયમ્ ॥

ઉશના બૃહસ્પતિશ્ચૈવ યદોત્પન્નૌ ભવિષ્યતઃ ।
તદા પ્રવક્ષ્યતઃ શાસ્ત્રં યુષ્મન્મતિભિરુદ્ધૃતમ્ ॥

સ્વાયમ્ભુવેષુ ધર્મેષુ શાસ્ત્રે ચોશનસા કૃતે ।
બૃહસ્પતિમતે ચૈવ લોકેષુ પ્રતિચારિતે ॥

યુષ્મત્કૃતમિદં શાસ્ત્રં પ્રજાપાલો વસુસ્તતઃ ।
બૃહસ્પતિસકાશાદ્વૈ પ્રાપ્સ્યતે દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સ હિ મદ્ભાવનિરતો મદ્ભક્તશ્ચ ભવિષ્યતિ ।
તેન શાસ્ત્રેણ લોકેષુ ક્રિયાઃ સર્વાઃ કરિષ્યતિ ॥

એતદ્ધિ યુષ્મચ્છાસ્ત્રાણાં શાસ્ત્રમુત્તમસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
એતદર્થ્યં ચ ધર્મ્યં ચ રહસ્યં ચૈતદુત્તમમ્ ॥

અસ્ય પ્રવર્તનાચ્ચૈવ પ્રજાવન્તો ભવિષ્યથ ।
સ ચ રાજશ્રિયા યુક્તો ભવિષ્યતિ મહાન્વસુઃ ॥

સંસ્થિતે તુ નૃપે તસ્મિઞ્શાસ્ત્રમેતત્સનાતનમ્ ।
અન્તર્ધાસ્યતિ તત્સર્વમેતદ્વઃ કથિતં મયા ॥

એતાવદુક્ત્વા વચનમદૃશ્યઃ પુરુષોત્તમઃ ।
વિસૃજ્ય તાનૃષીન્સર્વાન્કામપિ પ્રસૃતો દિશમ્ ॥

તતસ્તે લોકપિતરઃ સર્વલોકાર્થચિન્તકાઃ ।
પ્રાવર્તયન્ત તચ્છાસ્ત્રં ધર્મયોનિં સનાતનમ્ ॥

ઉત્પન્નેઽઙ્ગિરસે ચૈવ યુગે પ્રથમકલ્પિતે ।
સાઙ્ગોપનિષદં શાસ્ત્રં સ્થાપયિત્વા બૃહસ્પતૌ ॥

જગ્મુર્યથેપ્સિતં સર્વલોકાનાં સર્વધર્મપ્રવર્તકાઃ ॥