મહાભારત · અધ્યાય 12.345

યદા ભક્તો ભગવતિ આસીદ્રાજા મહાન્વસુઃ ।
કિમર્થં સ પરિભ્રષ્ટો વિવેશ વિવરં ભુવઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ઋષીણાં ચૈવ સંવાદં ત્રિદશાનાં ચ ભારત ॥

ઇયં વૈ કર્મભૂમિઃ સ્યાત્સ્વર્ગો ભોગાય કલ્પિતઃ ।
તસ્માદિન્દ્રો મહીં પ્રાપ્ય યજનાપ તુ દીક્ષિતઃ ॥

સવનીયપશોઃ કાલ આગતે તુ બૃહસ્પતિઃ ।
પિષ્ટમાનીયતામત્ર પશ્વર્થમિતિ ભાષત ॥

તચ્છ્રુત્વા દેવતાઃ સર્વા ઇદમૂચુર્દ્વિજોત્તમમ્ । બૃહસ્પતિં માંસગૃદ્ધાઃ પૃથક્પૃથગિદં પુનઃ ॥

અજેન યષ્ટવ્યમિતિ પ્રાહુર્દેવા દ્વિજોત્તમાન્ ।
સ ચ છાગોપ્યજો જ્ઞેયો નાન્યઃ પશુરિતિ સ્થિતિઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

બીજૈર્યજ્ઞેષુ યષ્ટવ્યમિતિ વૈ વૈદિકી શ્રુતિઃ ।
અજસઞ્જ્ઞાનિ બીજાનિ ચ્છાગં નો હન્તુમર્હથ ॥

નૈષ ધર્મઃ સતાં દેવા યત્ર બધ્યેત વૈ પશુઃ ।
ઇદં કૃતયુગં શ્રેષ્ઠં કથં વધ્યેત વૈ પશુઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તેષાં સંવદતામેવમૃષીણાં વિબુધૈઃ સહ ।
માર્ગાગતો નૃપશ્રેષ્ઠસ્તં દેશં પ્રાપ્તવાન્વસુઃ ॥

અન્તરિક્ષચરઃ શ્રીમાન્સહસ્રબલવાહનઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા સહસાઽયાન્તં વસું તે ત્વન્તરિક્ષગમ્ ॥

ઊચુર્દ્વિજાતયો દેવાનેષ ચ્છેત્સ્યતિ સંશયમ્ । યજ્વા દાનપતિઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વભૂતહિતપ્રિયઃ ।
કથંસ્વિદન્યથા બ્રૂયાદેષ વાક્યં મહાન્વસુઃ ॥

એવં તે સંવિદં કૃત્વા વિબુધા ઋષયસ્તથા ।
અપૃચ્છન્સહિતાઽભ્યેત્ય વસું રાજાનમન્તિકાત્ ॥

ભો રાજન્કેન યષ્ટવ્યમજેનાહોસ્વિદૌષધૈઃ ।
એતન્નઃ સંશયં છિન્ધિ પ્રમાણં નો ભવાન્મતઃ ॥

સ તાન્કૃતાઞ્જલિર્ભૂત્વા પરિપપ્રચ્છ વૈ વસુઃ ।
કસ્ય વૈ કો મતઃ પક્ષો બ્રૂત સત્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

ધાન્યૈર્યષ્ટવ્યમિત્યેવ પક્ષોઽસ્માકં નરાધિપ ।
દેવાનાં તુ પશુઃ પક્ષો મતો રાજન્વદસ્વ નઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દેવાનાં તુ મતં જ્ઞાત્વા વસુના પક્ષસંશ્રયાત્ ।
છાગેનાજેન યષ્ટવ્યમેવમુક્તં વચસ્તદા ॥

કુપિતાસ્તે તતઃ સર્વે મુનયઃ સૂર્યવર્ચસઃ ।
ઊચુર્વસું વિમાનસ્થં દેવપક્ષાર્થવાદિનમ્ ॥

સુરપક્ષો ગૃહીતસ્તે યસ્માત્તસ્માદ્દિવઃ પત ।
અદ્યપ્રભૃતિ તે રાજન્નાકાશે વિહતા ગતિઃ ॥

અસ્માચ્છાપાભિઘાતેન મહીં ભિત્ત્વા પ્રવેક્ષ્યસિ । વિરુદ્ધં વેદસૂત્રાણામુક્તં યદિ ભવેન્નૃપ ।
વયં વિરુદ્ધવચના યદિ તત્ર પતામહે ॥

તતસ્તસ્મિન્મુહૂર્તેઽથ રાજોપરિચરસ્તદા ।
અધો વૈ સમ્બભૂવાશુ ભૂમેર્વિવરગો નૃપ ॥

સ્મૃતિસ્ત્વેવં ન વિજહૌ તદા નારાયણાજ્ઞયા ॥

દેવાસ્તુ સહિતાઃ સર્વે વમોઃ શાપવિમોક્ષણમ્ ।
ચિન્તયામાસુરવ્યગ્રાઃ સુકૃતં હિ નૃપસ્ય તત્ ॥

અનેનાસ્મત્કૃતે રાજ્ઞા શાપઃ પ્રાપ્તો મહાત્મના ।
અસ્ય પ્રતિપ્રિયં કાર્યં સહિતૈર્નો દિવૌકસઃ ॥

ઇતિ બુદ્ધ્યા વ્યવસ્યાશુ ગત્વા નિશ્ચયમીશ્વરાઃ ।
ઊચુઃ સંહૃષ્ટમનસો રાજોપરિચરં તદા ॥

બ્રહ્મણ્ય દેવભક્તસ્ત્વં સુરાસુરગુરુર્હરિઃ ।
કામં સ તવ તુષ્ટાત્મા કુર્યાચ્છાપવિભોક્ષણમ્ ॥

માનના તુ દ્વિજાતીનાં કર્તવ્યા વૈ મહાત્મનામ્ ।
અવશ્યં તપસા તેષાં ફલિતવ્યં નૃપોત્તમ ॥

યતસ્ત્વં સહસા ભ્રષ્ટ આકાશાન્મેદિનીતલમ્ ।
વિરુદ્ધં વેદસૂત્રાણાં ન વક્તવ્યં હિતાર્થિના ॥

અસ્મત્પક્ષનિમિત્તેન વ્યસનં પ્રાપ્તમીદૃશમ્ । એકં ત્વનુગ્રહં તુભ્યં દદ્મો વૈ નૃપ્રસત્તમ ।
યાવત્ત્વં શાપદોષેણ કાલમાસિપ્યસેઽનઘ ॥

ભૂમેર્વિવરગો ભૂત્વા તાવત્ત્વં કાલમાપ્સ્યસિ ।
યજ્ઞેષુ સુહુતાં વિપ્રૈર્વસોર્ધારાં સમાહિતૈઃ ॥

પ્રાપ્સ્યસેઽસ્મદનુધ્યાનાન્મા ચ ત્વાં ગ્લાનિરાવિશેત્ ।
ન ક્ષુત્પિપાસે રાજેન્દ્ર ભૂમેશ્છિદ્રે ભવિષ્યતઃ ॥

વસોર્ધારામિપીતત્વાત્તેજસાઽપ્યાયિતેન ચ ।
સ દેવોઽસ્મદ્વરાત્પ્રીતો બ્રહ્મલોકં હિ નેષ્યતિ ॥

એવં દત્ત્વા વરં રાજ્ઞે સર્વે તે ચ દિવૌકસઃ । ઋતું સમાપ્ય પિષ્ટેન મુનીનાં વચનાત્તદા ॥

ગતાઃ ધમવનં દેવા ઋષગશ્ચ તપોધનાઃ ।
ગૃહીત્વા દક્ષિણાં સર્વે ગતઃ સ્વાનાશ્રમાન્પુનઃ ॥

વસું વિચિન્ત્ય શક્રશ્ચ પ્રવિનેશામરાવતીમ્ । વસુર્વિવરગસ્તત્ર વ્યલીકસ્ય ફલં ગુરોઃ ॥

ચક્રે વસુસ્તતઃ પૂજાં વિષ્વક્સેનાય ભારત ।
જપ્યં જગૌ ચ સતતં નારાયણમુખોદ્ગવમ્ ॥

તત્રાપિ પઞ્ચભિર્યજ્ઞૈઃ પઞ્ચકાલાનરિન્દમ્ ।
અયજદ્ધરિં સુરપતિં ભૂમેર્વિવરગોઽપિ સન્ ॥

તતોઽસ્ય તુષ્ટો ભગવાન્ભક્ત્યા નારાયણો હરિઃ ।
અનન્યભક્તસ્ય સતસ્તત્પરસ્ય જિતાત્મનઃ ॥

વરદો ભગવાન્વિષ્ણુઃ સમીપસ્થં દ્વિજોત્તમમ્ ।
ગરુત્મન્તં મહાવેગમાવભાષેઽપ્સિતં તદા ॥

દ્વિજોત્તમ મહાભાગ પશ્યતાં વચનાન્મમ ।
સમ્રાડ્રાજા વસુર્નામ ધર્માત્મા સંશિતવ્રતઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પ્રકોપેન પ્રવિષ્ટો વસુધાતલમ્ ।
માનિતાસ્તે તુ વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્વં તુ ગચ્છ દ્વિજોત્તમ્ ॥

ભૂમેર્વિવરસન્ગુપ્તં ગરુડેહ મમાજ્ઞયા ।
અધશ્ચરં નૃપશ્રેષ્ઠં ખેચરં કુરુ માચિરમ્ ॥

ગરુત્માનથ વિક્ષિપ્ય પક્ષૌ મારુતવેગવાન્ ।
વિવેશ વિવરં ભૂમેર્યત્રાસ્તે વાગ્યતો વસુઃ ॥

તત એનં સમુત્ક્ષિપ્ય સહસા વિનતાસુતઃ ।
ઉત્પપાત નભસ્તૂર્ણં તત્ર ચૈનમમુઞ્ચત ॥

અસ્મિન્મુહુર્તે સઞ્જજ્ઞે રાજોપરિચરઃ પુનઃ ।
સશરીરો ગતશ્ચૈવ બ્રહ્મલોકં નૃપોત્તમઃ ॥

એવં તેનાપિ કૌન્તેય વાગ્દોષાદ્દેવતાજ્ઞયા ।
પ્રાપ્તા ગતિરધસ્તાત્તુ દ્વિજશાપાન્મહાત્મના ॥

કેવલં પુરુષસ્તેન સેવિતો હરિરીશ્વરઃ ।
તતઃ શીઘ્રં જહૌ શાપં બ્રહ્મલોકમવાપ ચ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સમ્ભૂતા માનવા યથા । નારદોઽપિ યથા શ્વેતં દ્વીપં સ ગતવાનૃષિઃ ।
તત્તે સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ॥