મહાભારત · અધ્યાય 12.34

તપસા કર્મણા ચૈવ પ્રદાનેન ચ ભારત ।
પુનાતિ પાપં પુરુષઃ પૂતશ્ચેન્ન પ્રવર્તતે ॥

એકકાલં તુ ભુઞ્જાનશ્ચરન્ભૈક્ષં સ્વકર્મકૃત્ ।
કપાલપાણિઃ ખટ્વાઙ્ગી બ્રહ્મચારી સદોત્થિતઃ ॥

અનસૂયુરધઃ શાયી કર્મ લોકે પ્રકાશયન્ ।
પૂર્ણૈર્દ્વાદશભિર્વર્ષૈર્બ્રહ્મહા વિપ્રમુચ્યતે ॥

લક્ષ્યઃ શસ્ત્રભૃતાં વા સ્યાદ્વિદુષામિચ્છયાઽત્મનઃ ।
પ્રાસ્યેદાત્માનમગ્નૌ વા સમિદ્ધે ત્રિરવાક્્શિરાઃ ॥

જપન્વાઽન્યતમં વેદં યોજનાનાં શતં વ્રજેત્ ।
સર્વસ્વં વા વેદવિદે બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્ ॥

ધનં વા જીવનાયાલં ગૃહં વા સપરિચ્છદમ્ ।
મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યાયા ગોપ્તા ગોબ્રાહ્મણસ્ય ચ ॥

ષઙ્ગિર્વર્ષૈઃ કૃચ્છ્રભોજી બ્રહ્મહા પૂયતે નરઃ ।
માસેમાસે સમશ્નંસ્તુ ત્રિભિર્વર્ષૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

સંવત્સરેણ માસાશી પૂયતે નાત્ર સંશયઃ ।
તથૈવોપવસન્રાજન્સ્વલ્પેનાપિ પ્રપૂયતે ॥

ક્રતુના ચાશ્વમેધેન પૂયતે નાત્ર સંશયઃ । યે ચાપ્યવભૃથસ્નાતાઃ કેચિદેવંવિધા નરાઃ ।
તે સર્વે ધૂતપાપ્માનો ભવન્તીતિ પરા શ્રુતિઃ ॥

બ્રાહ્મણાર્થે હતો યુદ્ધે મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ॥

ગવાં શતસહસ્રં તુ પાત્રેભ્યઃ પ્રતિપાદયેત્ ।
બ્રહ્મહા વિપ્રમુચ્યેત સર્વપાપેભ્ય એવ ચ ॥

કપિલાનાં સહસ્રાણિ યો દદ્યાત્પઞ્ચવિંશતિમ્ ।
દોગ્ધ્રીણાં સ ચ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યો વિપ્રમુચ્યતે ॥

ગોસહસ્રં સવત્સાનાં દોગ્ધ્રીણાં પ્રાણસંશયે ।
સાધુભ્યો વૈ દરિદ્રેભ્યો દત્ત્વા મુચ્યેત કિલ્વિષાત્ ॥

શતં વૈ યસ્તુ કામ્ભોજાન્બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।
નિયતેભ્યો મહીપાલ સ ચ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

મનોરથં તુ યો દદ્યાદેકસ્મા અપિ ભારત ।
ન કીર્તયેત દત્ત્વા યઃ સ ચ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

સુરાપાનં સકૃત્કૃત્વા યોઽગ્નિવર્ણાં સુરાં પિબેત્ ।
સ પાવયત્યથાત્માનમિહ લોકે પરત્ર ચ ॥

મરુપ્રપાતં પ્રપતઞ્જ્વલનં વા સમાવિશન્ ।
મહાપ્રસ્થાનમાતિષ્ઠન્મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥

બૃહસ્પતિસવેનેષ્ટ્વા સુરાપો બ્રાહ્મણઃ પુનઃ ।
સમિતિં બ્રાહ્મણો ગચ્છેદિતિ વૈ બ્રહ્મણઃ શ્રુતિઃ ॥

ભૂમિપ્રદાનં કુર્યાદ્યઃ સુરાં પીત્વા વિમત્સરઃ ।
પુનર્ન ચ પિબેદ્રાજન્સંસ્કૃતઃ સ ચ શુધ્યતિ ॥

ગુરુતલ્પી શિલાં તપ્તામાયસીમભિસંવિશેત્ ।
અવકૃત્યાત્મનઃ શેફં પ્રવ્રજેદૂર્ધ્વદર્શનઃ ॥

શરીરસ્ય વિમોક્ષેણ મુચ્યતે કર્મણોઽશુભાત્ ।
કર્મભ્યો વિપ્રમુચ્યન્તે યતાઃ સંવત્સરં સ્ત્રિયઃ ॥

મહાવ્રતં ચરેદ્યસ્તુ દદ્યાત્સર્વસ્વમેવ તુ ।
ગુર્વર્થે વા હતો યુદ્ધે સ મુચ્યેત્કર્મણોઽશુભાત્ ॥

અનૃતેનોપવર્તી ચેત્પ્રતિરોદ્ધા ગુરોસ્તથા ।
ઉપાહૃત્ય પ્રિયં તસ્મૈ તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

અવકીર્ણનિમિત્તં તુ બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચરેત્ ।
ગોચર્મવાસાઃ ષણ્માસાંસ્તથા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ॥

પરદારોપસેવી તુ પરસ્યાપહરન્વસુ ।
સંવત્સરં વ્રતી ભૂત્વા તથા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ॥

ધનં તુ યસ્યાપહરેત્તસ્મૈ દદ્યાત્સમં વસુ ।
વિવિધેનાભ્યુપાયેન તદા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ॥

કૃચ્છ્રાદ્દ્વાદશરાત્રેણ સંયતાત્મા વ્રતે સ્થિતઃ ।
પરિવેત્તા ભવેત્પૂતઃ પરિવિત્તિસ્તથૈવ ચ ॥

નિવેશ્યં તુ પુનસ્તેન ભવેત્તારયતા પિતૄન્ ।
ન તુ સ્ત્રિયા ભવેદ્દોષો ન તુ સા તેન લિપ્યતે ॥

ભોજનં હ્યન્તરાશુદ્ધં ચાતુર્માસ્યે વિધીયતે ।
સ્ત્રિયસ્તેન પ્રશુધ્યન્તિ ઇતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

સ્ત્રિયસ્ત્વાશઙ્કિતાઃ પાપે નોપગમ્યા વિજાનતા ।
રજસા તા વિશુધ્યન્તે ભસ્મના ભાજનં યથા ॥

પાદજોચ્છિષ્ટકાંસ્યં યદ્ગવા ઘ્રાતમથાપિ વા ।
ગણ્ડૂષોચ્છિષ્ટમપિ વા વિશુધ્યેદ્દશભિસ્તુ તત્ ॥

ચતુષ્પાત્સકલો ધર્મો બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
પાદોન ઇષ્ટો રાજન્યે તથા ધર્મો વિધીયતે ॥

તથા વૈશ્યે ચ શૂદ્રે ચ પાદઃ પાદો વિધીયતે ।
વિદ્યાદેવંવિધનૈષાં ગુરુલાઘવનિશ્ચયમ્ ॥

તિર્યગ્યોનિવધં કૃત્વા દ્રુમાંશ્છિત્વોત્તરાન્બહૂન્ ।
ત્રિરાત્રં વાયુભક્ષઃ સ્યાત્કર્મ ચ પ્રથયન્નરઃ ॥

અગમ્યાગમને રાજન્પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ।
આર્દ્રવસ્ત્રેણ ષણ્માસાન્વિભાવ્યં ભસ્મશાયિના ॥

એવમેવ તુ સર્વેષામકાર્યાણાં વિધિર્ભવેત્ ।
બ્રહ્મણોક્તેન વિધિના દૃષ્ટાન્તાગમહેતુભિઃ ॥

સાવિત્રીમપ્યધીયાનઃ શુચૌ દેશે મિતાશનઃ ।
અહિંસો મન્દકં જલ્પાન્મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષાત્ ॥

અહઃ સુ સતતં તિષ્ઠેદભ્યાકાશં નિશાઃ સ્વપન્ ।
ત્રિરહ્નિ ત્રિર્નિશાયાં ચ સવાસા જલમાવિશેત્ ॥

સ્ત્રીશૂદ્રપતિતાંશ્ચાપિ નાભિભાષેદ્બ્રતાન્વિતઃ ।
પાપાન્યજ્ઞાનતઃ કૃત્વા મુચ્યેદેવંવ્રતો દ્વિજઃ ॥

શુભાશુભફલં પ્રેત્ય લભતે ભૂતસાક્ષિકમ્ ।
અતિરિચ્યેત્તયોર્યસ્તુ તત્કર્તા લભતે ફલમ્ ॥

તસ્માદ્દાનેન તપસા કર્મણા ચ ફલં શુભમ્ ।
વર્ધયેદશુભં કૃત્વા યથા સ્યાદતિરેકવાન્ ॥

કુર્યાચ્છુભાનિ કર્માણિ નિમિત્તે પાપકર્મણામ્ ।
દદ્યાન્નિત્યં ચ વિત્તાનિ તથા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ॥

અનુરૂપં હિ પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમુદાહૃતમ્ ।
મહાપાતકવર્જં તુ પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

ભક્ષ્યાભક્ષ્યેષુ ચાન્યેષુ વાચ્યાવાચ્યે તથૈવ ચ ।
અજ્ઞાનજ્ઞાનયો રાજન્વિહિતાન્યનુજાનતઃ ॥

જાનતા તુ કૃતં પાપં ગુરુ સર્વં ભવત્યુત ।
અજ્ઞાનાત્સ્ખલિતે દોષે પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

શક્યતે વિધિના પાપં યથોક્તેન વ્યપોહિતુમ્ ।
આસ્તિકે શ્રદ્દધાને ચ વિધિરેષ વિધીયતે ॥

નાસ્તિકાશ્રદ્દધાનેષુ પુરુષેષુ કદાચન ।
દમ્ભદ્વેષપ્રધાનેષુ વિધિરેષ ન શિષ્યતે ॥

શિષ્ટાચારશ્ચ દિષ્ટશ્ચ ધર્મો ધર્મભૂતાં વર ।
સેવિતવ્યો નરવ્યાઘ્ર પ્રેત્યેહ ચ હિતેપ્સુના ॥

સ રાજન્મોક્ષ્યતે પાપાત્તેન પૂર્ણેન હેતુના ।
ત્રાણાર્થં વા વધે તેષામથવા નૃપકર્મણા ॥

અથવા તે ઘૃણા કાચિત્પ્રાયશ્ચિત્તં ચરિષ્યસિ ।
મા ચૈવાનાર્યજુષ્ટેન મૃત્યુના નિધનં ગમઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તો ભગવતા ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તેન પ્રત્યુવાચ તપોધનમ્ ॥