મહાભારત · અધ્યાય 12.33

કાનિ કૃત્વેહ કર્માણિ પ્રાયશ્ચિત્તીયતે નરઃ ।
કિં કૃત્વા મુચ્યતે તત્ર તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

અકુર્વન્વિહિતં કર્મ પ્રતિષિદ્ધાનિ ચાચરન્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તીયતે હ્યેવં નરો મિથ્યાઽનુવર્તયન્ ॥

સૂર્યેણાભ્યુદિતો યશ્ચ બ્રહ્મચારી ભવત્યુત ।
તથા સૂર્યાભિનિર્મુક્તઃ કુનખી શ્યાવદન્નપિ ॥

પરિવિત્તિઃ પરિવેત્તા બ્રહ્મેજ્યાયાશ્ચ દૂષકઃ ।
દિધિષૂપતિસ્તથા યઃ સ્યાદગ્રેદિધિષુરેવ ચ ॥

અવકીર્ણી ભવેદ્યશ્ચ દ્વિજાતિવધકસ્તથા ।
અતીર્થે બ્રાહ્મણસ્ત્યાગી તીર્થે ચાપ્રતિપાદકઃ ॥

ગ્રામયાજી ચ કૌન્તેય માંસસ્ય પરિવિક્રયી ।
યશ્ચાગ્નીનપવિધ્યેત તથૈવ બ્રહ્મવિક્રયી ॥

શૂદ્રસ્ત્રીવધકો યશ્ચ પૂર્વઃ પૂર્વસ્તુ ગર્હિતઃ ।
વૃથા પશુસમાલમ્ભી વનદાહસ્ય કારકઃ ॥

અનૃતેનોપવર્તી ચ પ્રતિષેદ્ધા ગુરોસ્તથા ।
સ્વદત્તસ્યાપહર્તા ચ પરદત્તનિરોધકઃ ॥

વાગ્દત્તં ચ મનોદત્તં ધારાદત્તં ચ યો હરેત્ ।
પાકભેદેન ભોક્તા ચ ભુઞ્જાનસ્યાપ્યનાદરઃ ॥

સ્વજનૈઃ કલહં ચૈવ આશ્રિતાનામરક્ષણમ્ । એતાન્યેનાંસિ સર્વાણિ વ્યુત્ક્રાન્તસમયશ્ચ યઃ ॥

અકાર્યાણિ તુ વક્ષ્યામિ યાનિ તાનિ નિબોધ મે ।
લોકવેદવિરુદ્ધાનિ તાન્યેકાગ્રમનાઃ શૃણુ ॥

સ્વધર્મસ્ય પરિત્યાગઃ પરધર્મસ્ય ચ ક્રિયા ।
અયાજ્યયાજનં ચૈવ તથાઽભક્ષ્યસ્ય ભક્ષણમ્ ॥

શરણાગતસન્ત્યાગો ભૃત્યસ્યાભરણં તથા ।
રસાનાં વિક્રયશ્ચાપિ તિર્યગ્યોનિવધસ્તથા ॥

આધાનાદીનિ કર્માણિ શક્તિમાન્ન કરોતિ યઃ ।
અપ્રયચ્છંશ્ચ સર્વાણિ નિત્યદેયાનિ ભારત ॥

દક્ષિણાનામદાનં ચ બ્રાહ્મણસ્વાભિમર્શનમ્ ।
સર્વાણ્યેતાન્યકાર્યાણિ પ્રાહુર્ધર્મવિદો જનાઃ ॥

પિત્રા વિવદતે પુત્રો યશ્ચ સ્યાદ્ગુરુતલ્પગઃ ।
અપ્રજાયન્નરવ્યાઘ્ર ભવત્યધાર્મિકો નરઃ ॥

ઉક્તાન્યેતાનિ કર્માણિ વિસ્તરેણેતરેણ ચ ॥

યાનિ કુર્વન્નિકુર્વંશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તીયતે નરઃ । એતાન્યેવ તુ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ માનવૈઃ ।
યેષુયેષુ નિમિત્તેષુ ન લિપ્યન્તેઽથ તાઞ્શૃણુ ॥

પ્રગૃહ્ય શસ્ત્રમાયાન્તમપિ વેદાન્તગં રણે ।
જિઘાંસન્તં જિઘાંસીયાન્ન તેન બ્રહ્મહા ભવેત્ ॥

ઇતિ ચાપ્યત્ર કૌન્તેય મન્ત્રો વેદેષુ પઠ્યતે ।
વેદપ્રમાણવિહિતં ધર્મં ચ પ્રબ્રવીમિ તે ॥

અપેતં બ્રાહ્મણં વૃત્તાદ્યો હન્યાદાતતાયિનમ્ ।
ન તેન બ્રહ્મહા સ સ્યાન્મન્યુસ્તન્મન્યુમૃચ્છતિ ॥

પ્રાણાત્યયે તથા જ્ઞાનાદાચરન્મદિરામપિ ।
આદેશિતો ધર્મપરૈઃ પુનઃ સંસ્કારમર્હતિ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કૌન્તેયાભક્ષ્યભક્ષણમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનેન સર્વમેતેન શુદ્ધ્યતિ ॥

ગુરુતલ્પં હિ ગુર્વર્થં ન દૂષયતિ માનવમ્ ।
ઉદ્દાલકઃ શ્વેતકેતું જનયામાસ શિષ્યતઃ ॥

સ્તેયં કુર્વંશ્ચ ગુર્વર્થમાપત્સુ ન નિષિધ્યતે ।
બહુશઃ કામકારેણ ન ચેદ્યઃ સમ્પ્રવર્તતે ॥

અન્યત્ર બ્રાહ્મણસ્વેભ્ય આદદાનો ન દુષ્યતિ ।
સ્વયમપ્રાશિતા યશ્ચ ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

પ્રાણત્રાણેઽનૃતં વાચ્યમાત્મનો વા પરસ્ય ચ ।
ગુર્વર્થે સ્ત્રીષુ ચૈવ સ્યાદ્વિવાહકરણેષુ ચ ॥

નાવર્તતે વ્રતં સ્વપ્ને શુક્રમોક્ષે કથઞ્ચન ।
આજ્યહોમઃ સમિદ્ધેઽગ્નૌ પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

પારિવિત્ત્યં તુ પતિતે નાસ્તિ પ્રવ્રજિતે તથા ।
ભિક્ષિતે પારદાર્યં ચ તદ્ધર્મસ્ય ન દૂષકમ્ ॥

વૃથા પશુસમાલમ્ભં નૈવ કુર્યાન્ન કારયેત્ ।
ભ્રનુગ્રહઃ પશૂનાં હિ સંસ્કારો વિધિનોદિતઃ ॥

અનર્હે બ્રાહ્મણે દત્તમજ્ઞાનાત્તન્ન દૂષકમ્ ।
સત્કારાણાં તથા તીર્થે નિત્યં વા પ્રતિપાદનમ્ ॥

સ્ત્રિયાસ્તથાપચારિણ્યા નિષ્કૃતિઃ સ્યાદદૂષિકા ।
અપિ સા પૂયતે તેન ન તુ ભર્તા પ્રદુષ્યતિ ॥

તત્ત્વં જ્ઞાત્વા તુ સોમસ્ય વિક્રયઃ સ્યાદદોષવાન્ ।
અસમર્થસ્ય ભૃત્યસ્ય વિસર્ગઃ સ્યાદદોષવાન્ ॥

વનદાહો ગવામર્થે ક્રિયમાણો ન દૂષકઃ ।
ઉક્તાન્યેતાનિ કર્માણિ યાનિ કુર્વન્ન દુષ્યતિ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વક્ષ્યામિ વિસ્તરેણૈવ ભારત । યાનિ કૃત્વા નરઃ પૂતો ભવિષ્યતિ નરાધિપ ॥