મહાભારત · અધ્યાય 12.35

કિં ભક્ષ્યં ચાપ્યભક્ષ્યં ચ કિઞ્ચ દેયં પ્રશસ્યતે ।
કિઞ્ચ પાત્રમપાત્રં વા તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સિદ્ધાનાં ચૈવ સંવાદં મનોશ્ચૈવ પ્રજાપતેઃ ॥

ઋષયસ્તુ વ્રતપરાઃ સમાગમ્ય પુરા વિભુમ્ ।
ધર્મં પપ્રચ્છુરાસીનમાદિકાલે પ્રજાપતિમ્ ॥

કથમન્ત્રં કથં દાનં ગમ્યાગમ્યાઃ કથં સ્ત્રિયઃ ।
કાર્યાકાર્યં ચ યત્સર્વં શંસ વૈ ત્વં પ્રજાપતે ॥

તૈરેવમુક્તો ભગવાન્મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।
શુશ્રૂષધ્વં યથાવૃત્તં ધર્મં વ્યાસસમાસતઃ ॥

અનાદેશે જપો હોમ ઉપવાસસ્તથૈવ ચ ।
આત્મજ્ઞાનં પુણ્યનદ્યો યત્ર પ્રાયશ્ચ તત્પરાઃ ॥

અનાદિષ્ટં તથૈતાનિ પુણ્યાનિ ધરણીભૃતઃ ।
સુવર્ણપ્રાશનમપિ રત્નાદિસ્નાનમેવ ચ ॥

દેવસ્થાનાભિગમનમાજ્યપ્રાશનમેવ ચ ।
એતાનિ મેધ્યં પુરુષં કુર્વન્ત્યાશુ ન સંશયઃ ॥

ન ગર્વેણ ભવેત્પ્રાજ્ઞઃ કદાચિદપિ માનવઃ ।
દીર્ઘમાયુરથેચ્છન્હિ ત્રિરાત્રં ચોષ્ણપો ભવેત્ ॥

અદત્તસ્યાનુપાદાનં દાનમધ્યયનં તપઃ ।
અહિંસા સત્યમક્રોધં ક્ષમા ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥

સ એવ ધર્મઃ સોઽધર્મો દેશકાલે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
આદાનમનૃતં હિંસા ધર્મો હ્યાત્યન્તિકઃ સ્મૃતઃ ॥

દ્વિવિધૌ ચાપ્યુભાવેતૌ ધર્માધર્મૌ વિજાનતામ્ ।
અપ્રવૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિશ્ચ દ્વૈવિધ્યં લોકવેદયોઃ ॥

અપ્રવૃત્તેરમર્ત્યત્વં મર્ત્યત્વં કર્મણઃ ફલમ્ । અશુભસ્યાશુભં વિદ્યાચ્છુભસ્ય શુભમેવ ચ ।
એતયોશ્ચોભયોઃ સ્યાતાં શુભાશુભતયા તથા ॥

દૈવં ચ દૈવસંયુક્તં પ્રાણશ્ચ પ્રલયસ્તથા ।
અપ્રેક્ષાપૂર્વકરણાદશુભાનાં શુભં ફલમ્ ॥

ઊર્ધ્વં ભવતિ સન્દેહાદિહાદિષ્ટાર્થમેવ ચ ।
અપ્રેક્ષાપૂર્વકરણાત્પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

ક્રોધમોહકૃતે ચૈવ દૃષ્ટાન્તાગમહેતુભિઃ । શરીરાણામુપક્લેશો મનસશ્ચ પ્રિયાપ્રિયે ।
તદૌષધૈશ્ચ મન્ત્રૈશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તૈશ્ચ શામ્યતિ ॥

ઉપવાસેનૈકરાત્રં દણ્ડોત્સર્ગે નરાધિપઃ ।
વિશુદ્ધ્યેદાત્મશુદ્ધ્યર્થં ત્રિરાત્રં તુ પુરોહિતઃ ॥

ક્ષયં શોકં પ્રકુર્વાણો ન મ્રિયેત યદા નરઃ ।
શસ્ત્રાદિભિરુપાવિષ્ટસ્ત્રિરાત્રં તત્ર નિર્દિશેત્ ॥

જાતિશ્રેણ્યધિવાસાનાં કુલધર્માંશ્ચ શાશ્વતાન્ ।
વર્જયન્તિ ચ યે ધર્મં તેષાં ધર્મો ન વિદ્યતે ॥

દશ વા વેદશાસ્ત્રજ્ઞાસ્ત્રયો વા ધર્મપાઠકાઃ ।
યદ્બ્રૂયુઃ કાર્ય ઉત્પન્ને સ ધર્મો ધર્મસંશયે ॥

અનુષ્ણા મૃત્તિકા ચૈવ તથા ક્ષુદ્રપિપીલિકાઃ ।
શ્લેષ્માતકસ્તથા વિપ્રૈરભક્ષ્યં વિષમેવ ચ ॥

અભક્ષ્યા બ્રાહ્મણૈર્મત્સ્યાઃ શકલૈર્યે વિવર્જિતાઃ ।
ચતુષ્પાત્કચ્છપાદન્યો મણ્ડૂકા જલજાશ્ચ યે ॥

ભાસા હંસાઃ સુપર્ણાશ્ચ ચક્રવાકાઃ પ્લવા બકાઃ ।
કાકો મદ્રુશ્ચ ગૃધ્રશ્ચ શ્યેનોલૂકસ્તથૈવ ચ ॥

ક્રવ્યાદા દંષ્ટ્રિણઃ સર્વે ચતુષ્પાત્પક્ષિણશ્ચ યે ।
યેષાં ચોભયતો દન્તાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રાશ્ચ સર્વશઃ ॥

એડકાશ્ચ મૃગોષ્ટ્રાણાં સૂકરાણાં ગવામપિ ।
માનુષીણાં ખરીણાં ચ ન પિબેદ્બ્રાહ્મણઃ પયઃ ॥

પ્રેતાન્નં સૂતકાન્નં ચ યચ્ચ કિઞ્ચિદનિર્દશમ્ ।
અભોજ્યં ચાપ્યપેયં ચ ધેનોર્દુગ્ધમનિર્દશમ્ ॥

રાજાન્નં તેજ આદત્તે શૂદ્રાન્નં બ્રહ્મવર્ચસમ્ ।
આયુઃ સુવર્ણકારાન્નમવીરાયાશ્ચ યોષિતઃ ॥

વિષ્ઠા વાર્ધુષિકસ્યાન્નં ગણિકાન્નમથેન્દ્રિયમ્ ।
મૃષ્યન્તિ યે ચોપપતિં સ્ત્રીજિતાન્નં ચ સર્વશઃ ॥

દીક્ષિતસ્ય કદર્યસ્ય ક્રતુવિક્રયિકસ્ય ચ ।
તક્ષ્ણશ્ચર્માવકર્તુશ્ચ પુંશ્ચલ્યા રજકસ્ય ચ ॥

ચિકિત્સકસ્ય યચ્ચાન્નમભોજ્યં રક્ષિણસ્તથા ।
ગણગ્રામાભિશસ્તાનાં રઙ્ગસ્ત્રીજીવિનાં તથા ॥

પરિવિત્તીનામપુંસાં ચ બન્દિદ્યૂતવિદાં તથા ।
વામહસ્તાહૃતં ચાન્નં શુષ્કં પર્યુષિતં ચ યત્ ॥

સુરાનુગતમુચ્છિષ્ટમભોજ્યં શેષિતં ચ યત્ । પિષ્ટમાંસેક્ષુશાકાનામાવિકાજાપયસ્તથા ।
સક્તુ ધાના કરમ્ભાશ્ચ નોપભોગ્યાશ્ચિરસ્થિતાઃ ॥

પાયસં કૃસરં માંસમપૂપાશ્ચ વૃથા કૃતાઃ ।
અપેયાશ્ચાપ્યભક્ષ્યાશ્ચ બ્રાહ્મણૈર્ગૃહમેધિભિઃ ॥

દેવાનૃષીન્મનુષ્યાંશ્ચ પિતૄન્ગૃહ્યાશ્ચ દેવતાઃ ।
પૂજયિત્વા તતઃ પશ્ચાદ્ગૃહસ્થો ભોક્તુમર્હતિ ॥

યથા પ્રવ્રજિતો ભિક્ષુસ્તથૈવ સ્વે ગૃહે વસેત્ ।
એવંવૃત્તઃ પ્રિયૈર્દારૈઃ સમ્બસન્ધર્મમાપ્નુયાત્ ॥

ન દદ્યાદ્યશસે દાનં ન ભયાન્નોપકારિણે ।
ન નૃત્યગીતશીલેષુ હાસકેષુ ચ ધાર્મિકઃ ॥

ન મત્તે ચૈવ નોન્મત્તે ન સ્તેને ન ચ કુત્સકે ।
ન વાગ્ઘીને વિવર્ણે વા નાઙ્ગહીને ન વામને ॥

ન દુર્જને દૌષ્કુલે વા વ્રતૈર્યો વા ન સંસ્કૃતઃ ।
ન શ્રોત્રિયમૃતે દાનં બ્રાહ્મણે બ્રહ્મવર્જિતે ॥

અસમ્યચ્કૈવ યદ્દત્તમસમ્યક્ ચ પ્રતિગ્રહઃ ।
ઉભયં સ્યાદનર્થાય દાતુરાદાતુરેવ ચ ॥

યથા ખદિરમાલમ્બ્ય શિલાં વાપ્યર્ણવં તરન્ ।
મઞ્જેત મઞ્જતસ્તદ્વદ્દાતા યશ્ચ પ્રતિગ્રહી ॥

કાષ્ઠૈરાર્દ્રૈર્યથા વહ્નિરુપસ્તીર્ણો ન દીપ્યતે ।
તપઃસ્વાધ્યાયચારિત્રૈરેવં હીનઃ પ્રતિગ્રહી ॥

કપાલે યદ્વદાપઃ સ્યુઃ શ્વદૃતૌ ચ યથા પયઃ ।
આશ્રયસ્થાનદોષેણ વૃત્તહીને તથા શ્રુતમ્ ॥

નિર્મન્ત્રો નિર્વૃતો યઃ સ્યાદશાસ્ત્રજ્ઞોઽનસૂયકઃ ।
અનુક્રોશાત્પ્રદાતવ્યં હીનેષ્વવ્રતિકેષુ ચ ॥

ન વૈ દેયમનુક્રોશાદ્દીનાયાપગુણાય તુ ।
આપ્તાચરિત ઇત્યેવ ધર્મ ઇત્યેવ વા પુનઃ ॥

નિષ્કારણં સ્મૃતં દત્તં બ્રાહ્મણે બ્રહ્મવર્જિતે ।
ન ફલેત્પાત્રદોષેણ ન ચાત્રાસ્તિ વિચારણા ॥

યથા દારુમયો હસ્તી યથા ચર્મમયો મૃગઃ ।
બ્રાહ્મણશ્ચાનધીયાનસ્ત્રયસ્તે નામધારકાઃ ॥

યથા ષણ્ઢોઽફલઃ સ્ત્રીષુ યથા ગૌર્ગવિ ચાફલા ।
શકુનિર્વાપ્યપક્ષઃ સ્યાન્નિર્મન્ત્રો બ્રાહ્મણસ્તથા ॥

ગ્રામસ્થાનં યથા શૂન્યં યથા કૂપશ્ચ નિર્જલઃ ।
યથા હુતમનગ્નૌ ચ તથૈવ સ્યાન્નિરાકૃતૌ ॥

દેવતાનાં પિતૄણાં ચ હવ્યકવ્યવિનાશકઃ ।
સર્વથાઽર્થહરો મૂર્ખો ન લોકાન્પ્રાપ્તુમર્હતિ ॥

એતત્તે કથિતં સર્વં યથાવૃત્તં યુધિષ્ઠિર ।
સમાસેન મહદ્ધ્યેતચ્છ્રોતવ્યં નરતર્ષભ ॥