મહાભારત · અધ્યાય 12.338

અશોકં શોકનાશાર્થં શાસ્ત્રં શાન્તિકરં શિવમ્ ।
નિશમ્ય લભતે બુદ્ધિં તાં લબ્ધ્વા સુખમેધતે ॥

શોકસ્થાનસહસ્રાણિ ભયસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્ ॥

તસ્માદનિષ્ટનાશાર્થમિતિહાસં નિબોધ મે ।
તિષ્ઠતે ચેદ્વશે બુદ્ધિર્લભતે શોકનાશનમ્ ॥

અનિષ્ટસમ્પ્રયોગાચ્ચ વિપ્રયોગાત્પ્રિયસ્ય ચ ।
મનુષ્યા માનસૈર્દુઃખૈર્યુજ્યન્તે સ્વલ્પબુદ્ધ્યઃ ॥

દ્રવ્યેષુ સમતીતેષુ યે ગુણાસ્તાન્ન ચિન્તયેત્ ।
ન તાનાદ્રિયમાણસ્ય સ્નેહબન્ધઃ પ્રમુચ્યતે ॥

દોષદર્શી ભવેત્તત્ર યત્ર રાગઃ પ્રવર્તતે ।
અનિષ્ટ્વદ્ધિતં પશ્યેત્તથા ક્ષિપ્રં વિરજ્યતે ॥

નાર્થો ન ધર્મો ન યશો યોઽતીતમનુશોચતિ ।
અપ્યભાવેન યુજ્યેત તચ્ચાસ્ય ન નિવર્તતે ॥

ગુણૈર્ભૂતાનિ યુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે તથૈવ ચ ।
સર્વાણિ નૈતદેકસ્ય શોકસ્થાનં હિ યુજ્યતે ॥

મૃતં વા યદિ વા નષ્ટં યોઽતીતમનુશોચતિ ।
દુઃખેન લભતે દુઃખં દ્વાવનર્થૌ પ્રપદ્યતે ॥

નાશ્રુ કુર્વન્તિ યે બુદ્ધ્યા દૃષ્ટ્વા લોકેષુ સન્તતિમ્ ।
સમ્યક્પ્રપશ્યતઃ સર્વં નાશ્રુકર્મોપપદ્યતે ॥

દુઃખોપઘાતે શારીરે માનસે ચાપ્યુપસ્થિતે ।
યસ્મિન્ન શક્યતે કર્તું યત્નસ્તન્નાનુચિન્તયેત્ ॥

ભૈષજ્યમેતદ્દુઃખસ્ય યદેતન્નાનુચિન્તયેત્ ।
ચિન્ત્યમાનં હિ ન વ્યેતિ ભૂયશ્ચાપિ પ્રવર્ધતે ॥

પ્રજ્ઞયા માનસં દુઃખં હન્યાચ્છારીરમૌષધૈઃ ।
એતદ્વિજ્ઞાનમસામર્થ્યં ન બાલૈઃ સમતામિયાત્ ॥

અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં દ્રવ્યસઞ્ચયઃ ।
આરોગ્યં પ્રિયસંસર્ગો ગૃધ્યેત્તત્ર ન પણ્ડિતઃ ॥

ન જાનપદિકં દુઃખમેકઃ શોચિતુમર્હતિ ।
અશોચન્પ્રતિકુર્વીત યદિ પશ્યેદુપક્રમમ્ ॥

સુખાદ્બહુતરં દુઃખં જીવિતે નાત્ર સંશયઃ ।
સ્નિગ્ધત્વં ચેન્દ્રિયાર્થેષુ મોહાન્મરણમપ્રિયમ્ ॥

પરિત્યજતિ યો દુઃખં સુખં વાઽપ્યુભયં નરઃ ।
અભ્યેતિ બ્રહ્મ સોત્યન્તં ન તં શોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

ત્યજન્તે દુઃખમર્થા હિ પાલનેન ચ તે સુખાઃ ।
દુઃખેન ચાધિગમ્યન્તે નાશમેષાં ન ચિન્તયેત્ ॥

અન્યામન્યાં ધનાવસ્થાં પ્રાપ્ય વૈશેષિકીં નરાઃ ।
અતૃપ્તા યાન્તિ વિધ્વંસં સન્તોષં યાન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ॥

અન્તો નાસ્તિ પિપાસાયાસ્તુષ્ટિસ્તુ પરમં સુખમ્ ।
તસ્માત્સન્તોષમેવેહ ધનં પશ્યન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

નિમેષમાત્રમપિ હિ વયો ગચ્છન્ન તિષ્ઠતિ ।
સ્વશરીરેષ્વનિત્યેષુ નિત્યં કિમનુચિન્તયેત્ ॥

ભૂતેષુ ભાવં સઞ્ચિન્ત્ય યે બુદ્ધ્વા મનસઃ પરમ્ ।
ન શોચન્તિ ગતાધ્વાનઃ પશ્યન્તઃ પરમાં ગતિં ॥

સઞ્ચિન્વાનકમેવૈનં કામાનામવિતૃપ્તકમ્ ।
વ્યાઘ્રઃ પશુમિવાસાદ્ય મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

તથાઽપ્યુપાયં સમ્પશ્યેદ્દુઃખસ્ય પરિમોક્ષણે ।
અશોચન્નારભેતૈવ યુક્તશ્ચાવ્યસની ભવેત્ ॥

શબ્દે સ્પર્શે ચ રૂપે ચ ગન્ધેષુ ચ રસેષુ ચ ।
નોપભોગાત્પરં કિઞ્ચિદ્ધનિનો વાઽધનસ્ય ચ ॥

પ્રાક્સમ્પ્રયોગાદ્ભૂતાનાં નાસ્તિ દુઃખં પરાયણમ્ ।
વિપ્રયોગાત્તુ સર્વસ્ય ન શોચેત્પ્રકૃતિસ્થિતઃ ॥

ધૃત્યા શિશ્નોદરં રક્ષેત્પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચ મનસા મનો વાચં ચ વિદ્યયા ॥

પ્રણયં પ્રતિસંહૃત્ય સસ્નિગ્ધેષ્વિતરેષુ ચ ।
વિચરેદસમુન્નદ્ધઃ સ સુખી સ ચ પણ્ડિતઃ ॥

અધ્યાત્મરતિરાસીનો નિરપેક્ષો નિરામિષઃ ।
આત્મનૈવ સહાયેન યશ્ચરેત્સ સુખી ભવેત્ ॥