મહાભારત · અધ્યાય 12.335

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં કૃતાત્મા કૃતનિશ્ચયઃ ।
આત્મનાઽત્માનમાસ્થાય દૃષ્ટ્વા ચાત્માનમાત્મના ॥

કૃતકાર્યઃ સુખી શાન્તસ્તૂષ્ણીં પ્રાયાદુદઙ્ભુખઃ ।
શૈશિરં ગિરિમુદ્દિશ્ય સધર્મા માતરિશ્વનઃ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવર્ષિર્નારદસ્તથા ।
હિમવન્તમિયાદ્દુષ્ટું સિદ્ધચારણસેવિતમ્ ॥

તમપ્સરોગાકીર્ણં ગીતસ્વનનિનાદિતમ્ ।
કિન્નરાણાં સહસ્રૈશ્ચ ભૃઙ્ગરાજૈસ્તથૈવ ચ ॥

મદ્ગુભિઃ ખઞ્જરીટૈશ્ચ વિચિત્રૈર્જીવજીવકૈઃ ॥

ચિત્રવર્ણૈર્મયૂરૈશ્ચ કેકાશતવિરાજિતૈઃ ।
રાજહંસસમૂહૈશ્ચ હૃષ્ટૈઃ પરભૃતૈસ્તથા ॥

પક્ષિરાજો ગરુત્માંશ્ચ યં નિત્યમધિતિષ્ઠતિ ।
ચત્વારો લોકપાલાશ્ચ દેવાઃ સર્ષિગણાસ્તથા ॥

તત્ર નિત્યં સમાયાન્તિ લોકસ્ય હિતકામ્યયા ।
વિષ્ણુના યત્ર પુત્રાર્થે તપસ્તપ્તં મહાત્મના ॥

તત્રૈવ ચ કુમારેણ બાલ્યે ક્ષિપ્તા દિવૌકસઃ ।
શક્તિર્ન્યસ્તા ક્ષિતિતલે ત્રૈલોક્યમવમન્ય વૈ ॥

તત્રોવાચ જગત્સ્કન્દઃ ક્ષિપન્વાક્યમિદં તદા ।
યોઽન્યોસ્તિ મત્તોઽભ્યધિકો વિપ્રા યસ્યાધિકં પ્રિયાઃ ॥

યો બ્રહ્મણ્યો દ્વિતીયોઽસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ વીર્યવાન્ ।
સોભ્યુદ્ધરત્વિમાં શક્તિમથવા કમ્પયત્વિતિ ॥

તચ્છુત્વા વ્યથિતા લોકાઃ ક ઇમામુદ્ધરેદિતિ ।
અથ દેવગણં સર્વં સમ્ભ્રાન્તેન્દ્રિયમાનસમ્ ॥

અપશ્યદ્ભગવાન્વિષ્ણુઃ ક્ષિપ્તં સાસુરરાક્ષસમ્ ।
કિન્ન્વત્ર સુકૃતં કાર્યં ભવેદિતિ વિચિન્તયન્ ॥

અનામૃષ્ય તતઃ ક્ષેપમવૈક્ષત ચ પાવિકમ્ ।
સમ્પ્રગૃહ્ય વિશુદ્ધાત્મા શક્તિં પ્રજ્વલિતાં તદા ॥

કમ્પયામાસ સવ્યેન પાણિના પુરુષોત્તમઃ ।
શક્ત્યાં તુ કમ્પ્યમાનાયાં વિષ્ણુના બલિના તદા ॥

મેદિની કમ્પિતા સર્વા સશૈલવનકાનના ।
શક્તેનાપિ સમુદ્ધર્તું કમ્પિતા સાઽભવત્તદા ॥

રક્ષિતા સ્કન્દરાજસ્ય ધર્ષણા પ્રભવિષ્ણુના ।
તાં કમ્પયિત્વા ભગવાન્પ્રહ્લાદમિદમબ્રવીત્ ॥

પશ્ય વીર્યં કુમારસ્ય નૈતદન્યઃ કરિષ્યતિ ।
સોઽમૃષ્યમાણસ્તદ્વાક્યં સમુદ્ધરણનિશ્ચિતઃ ॥

જગ્રાહ તાં તદા શક્તિં ન ચૈનામભ્યકમ્પયત્ ।
નાદં મહાન્તં મુક્ત્વા સ મૂર્ચ્છિતો ગિરિમૂર્ઘનિ ॥

વિહ્વલઃ પ્રાપતદ્ભૂમૌ હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
તત્રોત્તરાં દિશં ગત્વા શૈલરાજસ્ય પાર્શ્વતઃ ॥

તપોઽતપ્યત દુર્ઘર્ષં તાત નિત્યં વૃષધ્વજઃ ।
પાવકેન પરિક્ષિપ્તં દીપ્યતા યસ્ય ચાશ્રમમ્ ॥

આદિત્યપર્વતં નામ દુર્ઘર્ષમકૃતાત્મભિઃ ।
ન તત્ર શક્યતે ગન્તું યક્ષરાક્ષસદાનવૈઃ ॥

દશયોજનવિસ્તારમગ્નિજ્વાલસમાવૃતમ્ ।
ભગવાન્પાવકસ્તત્ર સ્વયં તિષ્ઠતિ વીર્યવાન્ ॥

સર્વાન્વિઘ્નાન્પ્રશમયન્મહાદેવસ્ય ધીમતઃ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં હિ પાદેનૈકેન તિષ્ઠતઃ ॥

દેવાન્સન્તાપયંસ્તત્ર મહાદેવો મહાવ્રતઃ ।
ઐન્દ્રીં તુ દિશમાસ્થાય શૈલરાજસ્ય ધીમતઃ ॥

વિવિક્તે પર્વતતટે પારાશર્યો મહાતપાઃ ।
વેદાનધ્યાપયામાસ વ્યાસઃ શિષ્યાન્મહાતપાઃ ॥

સુમન્તું ચ મહાભાગં વૈશમ્પાયનમેવ ચ ।
જૈમિનિં ચ મહાપ્રાજ્ઞં પૈલં ચાપિ તપસ્વિનમ્ ॥

એભિઃ શિષ્યૈઃ પરિવૃતો વ્યાસ આસ્તે મહાતપાઃ । તત્રાશ્રમપદં રમ્યં દદર્શ પિતુરુત્તમમ્ ।
આરણેયો વિશુદ્ધાત્મા નભસીવ દિવાકરઃ ॥

અથ વ્યાસઃ પરિક્ષિપ્તં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ।
દદૃશે સુતમાયાન્તં દિવાકરસમપ્રભમ્ ॥

અસજ્જમાનં વૃક્ષેષુ શૈલેષુ વિષયેષુ ચ ।
યોગયુક્તં મહાત્માનં યથા બાણં ગુણચ્યુતમ્ ॥

સોઽભિગમ્ય પિતુઃ પાદાવગૃહ્ણાદરણીસુતઃ ।
યથોપજોષં તૈશ્ચાપિ સમાગચ્છન્મહામુનિઃ ॥

તતો નિવેદયામાસ પિત્રે સર્વમશેષતઃ ।
શુકો જનકરાજેન સંવાદં પ્રીતમાનસઃ ॥

એવમધ્યાપયઞ્શિષ્યાન્વ્યાસઃ પુત્રં ચ વીર્યવાન્ ।
ઉવાસ હિમવત્પૃષ્ઠે પારાશર્યો મહામુનિઃ ॥

તતઃ કદાચિચ્છિષ્યાસ્તં પરિવાર્યાવતસ્થિરે ।
વેદાધ્યયનસમ્પન્નાઃ શાન્તાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ ॥

વેદેષુ નિષ્ઠાં સમ્પ્રાપ્ય સાઙ્ગેષ્વપિ તપસ્વિનઃ ।
અથોચુસ્તે તદા વ્યાસં શિષ્યાઃ પ્રાઞ્જલયો ગુરુમ્ ॥
શિષ્યા ઊચુઃ ।

મહતા તેજસા યુક્તા યશસા ચાપિ વર્ધિતાઃ ।
એકં ત્વિદાનીમિચ્છામો ગુરુણાઽનુગ્રહં કૃતમ્ ॥

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મર્ષિસ્તાનુવાદ હ ।
ઉચ્યતામિતિ તદ્વત્સા યદ્વઃ કાર્યં પ્રિયં મયા ॥

એતદ્વાક્યં ગુરોઃ શ્રુત્વા શિષ્યાસ્તે હૃષ્ટમાનસાઃ ।
પુનઃ પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા પ્રણમ્ય શિરસા ગુરુમ્ ॥

ઊચુસ્તે સહિતા રાજન્નિદં વચનમુત્તમમ્ ।
યદિ પ્રીત ઉપાધ્યાયો ધન્યાઃ સ્મો મુનિસત્તમ ॥

કાઙ્ક્ષામસ્તુ વયં સર્વે વરં દત્તં મહર્ષિણા ।
પષ્ઠઃ શિષ્યો ન તે ખ્યાતિં ગચ્છેદત્ર પ્રસીદ નઃ ॥

ચત્વારસ્તે વયં શિષ્યા ગુરુપૂત્રશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
ઇહ વેદાઃ પ્રતિષ્ઠેરન્નેષ નઃ કાઙ્ક્ષિતો વરઃ ॥

શિષ્યાણાં વચનં શ્રુત્વા વ્યાસો વેદાર્થતત્ત્વવિત્ ।
પરાશરાત્મજો ધીમાન્પરલોકાર્થચિન્તકઃ ॥

ઉવાચ શિષ્યાન્ધર્માત્મા ધર્મ્યં નૈઃશ્રેયસં વચઃ ।
બ્રાહ્મણાય સદા દેયં બ્રહ્મ શુશ્રૂષવે તથા ॥

બ્રહ્મલોકે નિવાસં યો ધ્રુવં સમભિકાઙ્ક્ષતે ।
ભવન્તો બહુલાઃ સન્તુ વેદો વિસ્તાર્યતામયમ્ ॥

નાશિષ્યે સમ્પ્રદાતવ્યો નાવ્રતે નાકૃતાત્મનિ । એતે શિષ્યગુણાઃ સર્વે વિજ્ઞાતવ્યા યથાર્થતઃ ।
નાપરીક્ષિતચારિત્રે વિદ્યા દેયા કથઞ્ચન ॥

યથા હિ કનકં શુદ્ધં તાપચ્છેદનિકર્ષણૈઃ ।
પરીક્ષેત તથા શિષ્યાનીક્ષેત્કુલગુણાદિભિઃ ॥

ન નિયોજ્યાશ્ચ વઃ શિષ્યા અનિયોગે મહાભયે ।
યથામતિ યથાપાઠં તથા વિદ્યા ફલિષ્યતિ ॥

સર્વસ્તરતુ દુર્ગાણિ સર્વો ભદ્રાણિ પશ્યતુ ।
શ્રાવયેચ્ચતુરો વર્ણાન્કૃત્વા બ્રાહ્મણમગ્રતઃ ॥

વેદસ્યાધ્યયનં હીદં તચ્ચ કાર્યં મહત્સ્મૃતમ્ ।
સ્તુત્યર્થમિહ દેવાનાં વેદાઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥

યો નિર્વદેત સમ્મોહાદ્બ્રાહ્મણાં વેદપારગમ્ ।
સોઽભિધ્યાનાદ્બ્રાહ્મણસ્ય પરાભૂયાદસંશયમ્ ॥

યશ્ચાધર્મેણ વિબ્રૂયાદ્યશ્ચાધર્મેણ પૃચ્છતિ ।
તયોરન્યતરઃ પ્રૈતિ વિદ્વેષં ચાધિગચ્છતિ ॥

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં સ્વાધ્યાયસ્ય વિધિં પ્રતિ ।
ઉપકુર્યાચ્ચ શિષ્યાણામેતચ્ચ હૃદ્વિ વો ભવેત્ ॥