મહાભારત · અધ્યાય 12.321

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં મયા પ્રોક્તં યોગજ્ઞાનં નિબોધ મે ।
યથાશ્રુતં યથાદૃષ્ટં તત્ત્વેન નૃપસત્તમ ॥

નાસ્તિ સાઙ્ખ્યસમં જ્ઞાનં નાસ્તિ યોગસમં બલમ્ ।
તાવુભાવેકચર્યૌ તાવુભાવનિધનૌ સ્મૃતૌ ॥

પૃથક્પૃથક્પ્રપશ્યન્તિ યેઽપ્યબુદ્ધિરતા નરાઃ ।
વયં તુ રાજન્પશ્યામ એકમેવ તુ નિશ્ચયાત્ ॥

યદેવ યોગાઃ પશ્યન્તિ તત્સાઙ્ખ્યૈરપિ દૃશ્યતે ।
એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ તત્ત્વવિત્ ॥

રુદ્રપ્રધાનાનપરાન્વિદ્ધિ યોગાનરિન્દમ્ ।
તેનૈવ ચાથ દેહેન વિચરન્તિ દિશો દશ ॥

યાવદ્ધિ પ્રલયસ્તાત સૂક્ષ્મેણાષ્ટગુણેન હ ।
યોગેન લોકાન્વિચરન્સુખં સન્ન્યસ્ય ચાનઘ ॥

તાવદેવાષ્ટગુણિનં યોગપ્રાહુર્મનીષિણઃ ।
સૂક્ષ્મમષ્ટગુણં પ્રાહુર્નેતરં નૃપસત્તમ ॥

દ્વિગુણં યોગત્યં તુ યોગાનાં પ્રાહુરુત્તમમ્ ।
સગુણં નિર્ગુણં ચૈવ યથાશાસ્ત્રનિદર્શનમ્ ॥

ધારણં ચૈવ મનસઃ પ્રાણાયામશ્ચ પાર્થિવ ।
એકાગ્રતા ચ મનસઃ પ્રાણાયામસ્તથૈવ ચ ॥

પ્રાણાયામો હિ સગુણો નિર્ગુણં ધારયેન્મનઃ । યદ્યદૃશ્યતિ મુઞ્ચન્વૈ પ્રાણાન્મૈથિલસત્તમ ।
વાતાધિક્યં ભવત્યેવ તસ્માત્તં ન સમાચરેત્ ॥

નિશાયાઃ પ્રથમે યામે ચોદના દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
મધ્યે સ્વપ્નાત્પરે યામે દ્વાદશૈવ તુ ચોદનાઃ ॥

તદેવમુપશાન્તેન દાન્તેનૈકાન્તશીલિના ।
આત્મારામેણ બુદ્ધેન યોક્તવ્યોઽત્મા ન સંશયઃ ॥

પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં તુ દોષાનાક્ષિપ્ય પઞ્ચધા ।
શબ્દં રૂપં તથા સ્પર્શં રસં ગન્ધં તથૈવ ચ ॥

પ્રતિભામપવર્ગં ચ પ્રતિસંહૃત્ય મૈથિલ ।
ઇન્દ્રિયગ્રામમખિલં મનસ્યભિનિવેશ્ય હ ॥

મનસ્તથૈવાહન્કારે પ્રતિષ્ઠાપ્ય નરાધિપ ।
અહન્કારં તથા બુદ્ધૌ બુદ્ધિં ચ પ્રકૃતાવપિ ॥

એવં હિ પરિસંખ્યાય તતો ધ્યાયન્તિ કેવલમ્ ।
વિરજસ્કમલં નિત્યમનન્તં શુદ્ધમવ્રણમ્ ॥

તસ્થુષં પુરુષં નિત્યમભેદ્યમજરામરમ્ ।
શાશ્વતં ચાવ્યયં ચૈવ ઈશાનં બ્રહ્મ ચાખ્યમ્ ॥

યુક્તસ્ય તુ મહારાજ લક્ષણાન્યુપધારમ્ ।
લક્ષણં તુ પ્રસાદસ્ય યથા તૃપ્તઃ સુખં સ્વયેત્ ॥

નિર્વાતે તુ યથા દીપો જ્વલેત્સ્નેહસ --ધતઃ ।
નિશ્ચલોર્ધ્વશિખસ્તદ્વદ્યુક્તમાહુર્મનીષિણ ॥

પાષાણ ઇવ મેઘોત્થૈર્યથા બિન્દુભિરાહતઃ ।
નાલં ચાલયિતું શક્યસ્તથા યુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥

શક્તદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્વિધિધૈર્ગીતવાદિતૈઃ ।
ક્રિયમાણૈર્ન કમ્પેત યુક્તસ્યૈતન્નિદર્શનમ્ ॥

તૈલપાત્રં યથા પૂર્ણં કરાભ્યાં ગૃહ્ય પૂરુષઃ ।
સોપાનમારુહેદ્ભીતસ્તર્જ્યમાનોઽસિષણિભિઃ ॥

સંયતાત્મા ભયાત્તેષાં ન પાત્રાદ્બિન્દુમુત્સૃજેત્ ।
તથૈવોત્તરમાગમ્ય એકાગ્રમનસસ્તથા ॥

સ્થિરત્વાદિન્દ્રિયાણાં તુ નિશ્ચલસ્તથૈવ ચ ।
એવં યુક્તસ્ય તુ મુનેર્લક્ષણાન્યુપલ---- ॥

સ્વયુક્તઃ પશ્યતે બ્રહ્મ યત્તત્પરમ----યમ્ ।
મહતસ્તમસો મધ્યે સ્થિતં જ્વ નસા--ભમ્ ॥

એતેન કેવલં યાતિ ત્યક્ત્વા દેહમસાક્ષિકમ્ ।
કાલેન મહતા રાજઞ્શ્રુતિરેષા સનાતની ॥

એતદ્ધિ યોગં યોગાનાં કિમન્યદ્યોગલક્ષણમ્ ।
વિજ્ઞાય તદ્ધિ મન્યન્તે કૃતકૃત્યા મનીષિણઃ ॥