મહાભારત · અધ્યાય 12.320

ન શક્યો નિર્ગુણસ્તાત ગુણીકર્તું વિશામ્પતે ।
ગુણવાંશ્ચાપ્યગુણવાન્યથાતત્ત્વં નિબોધ મે ॥

ગુણૈર્હિ ગુણવાનેવ નિર્ગુણશ્ચાગુણસ્તથા ।
પ્રાહુરેવં મહાત્માનો મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

ગુણસ્વભાવસ્ત્વવ્યક્તો ગુણાનેવાભિવર્તતે ।
ઉપયુઙ્ક્તે ચ તાનેવ સ ચૈવાજ્ઞઃ સ્વભાવતઃ ॥

અવ્યક્તસ્તુ ન જાનીતે પુરુષોઽજ્ઞઃ સ્વભાવતઃ ।
ન મત્તઃ પરમોસ્તીતિ નિત્યમેવાભિમન્યતે ॥

અનેન કારણેનૈતદવ્યક્તં સ્યાદચેતનમ્ ।
નિત્યત્વાચ્ચાક્ષરત્વાચ્ચ ક્ષરત્વાન્ન તદન્યથા ॥

યદાઽજ્ઞાનેન કુર્વીત ગુણસર્ગં પુનઃપુનઃ ।
યદાત્માનં ન જાનીતે તદાઽત્માપિ ન મુચ્યતે ॥

કર્તૃત્વાચ્ચાપિ સર્ગાણાં સર્ગધર્મા તથોચ્યતે ।
કર્તૃત્વાચ્ચાપિ યોગાનાં યોગધર્મા તથોચ્યતે ॥

કર્તૃત્વાત્પ્રકૃતીનાં ચ તથા પ્રકૃતિધર્મિતા ॥

કર્તૃત્વાચ્ચાપિ વીજાનાં બીજધર્મા તથોચ્યતે ।
ગુણાનાં પ્રસવત્વાચ્ચ પ્રલયત્વાત્તથૈવ ચ ॥

કર્તૃત્વાત્પ્રલયાનાં તુ તથા પ્રલયધર્મિ ચ ।
કર્તૃત્વાત્પ્રભવાણાં ચ તથા પ્રભવધર્મિ ચ ॥

બીજત્વાત્પ્રકૃતિત્વાચ્ચ પ્રલયત્વાત્તથૈવ ચ । ઉપેક્ષત્વાદનન્યત્વાદભિમાનાચ્ચ કેવલમ્ ॥

મન્યન્તે યતયઃ સિદ્ધા અધ્યાત્મજ્ઞા ગતજ્વરાઃ ।
અનિત્યં નિત્યમવ્યક્તં વ્યક્તમેતદ્ધિ શુશ્રુમ ॥

અવ્યક્તૈકત્વમિત્યાહુર્નાનાત્વં પુરુષાસ્તથા ।
સર્વભૂતદયાવન્તઃ કેવલં જ્ઞાનમાસ્થિતાઃ ॥

અન્યઃ સ પુરુષોઽવ્યક્તસ્ત્વધ્રુવો ધ્રુવસઞ્જ્ઞકઃ । યથા મુઞ્જ ઇષીકાણાં તથૈવૈતદ્ધિ જાયતે ।
ન ચૈવ મુઞ્જસંયોગાદિષીકા તત્ર બુધ્યતે ॥

અન્યચ્ચ મશકં વિદ્યાદન્યચ્ચોદુમ્બરં તથા ।
ચ ચોદુમ્બરસંયોગૈર્મશકસ્તત્ર લિપ્યતે ॥

અન્ય એવ તથા મત્સ્યસ્તદન્યદુદુકં સ્મૃતમ્ ।
ન ચોદકસ્ય સ્પર્શેન મત્સ્યો લિપ્યતિ સર્વશઃ ॥

અન્યો હ્યગ્નિરુખાઽપ્યન્યા નિત્યમેવમવેહિ ભોઃ ।
ન ચોપલિપ્યતે સોઽગ્નિરુખાસંસ્પર્શનેન વૈ ॥

પુષ્કરં ત્વન્યદેવાત્ર તથાઽન્યદુદકં સ્મૃતમ્ ।
ન ચોદકસ્ય સ્પર્શેન લિપ્યતે તત્ર પુષ્કરમ્ ॥

એતેષાં સહવાસં ચ નિવાસં ચૈવ નિત્યશઃ ।
યાથાતથ્યેન પશ્યન્તિ ન નિત્યં પ્રાકૃતા જનાઃ ॥

યે ત્વન્યથૈવ પશ્યન્તિ ન સમ્યક્તેષુ દર્શનમ્ ।
તે વ્યક્તં નિરયં ઘોરં પ્રવિશન્તિ પુનઃ પુનઃ ॥

સાઙ્ખ્યદર્શનમેતત્તે પરિસઙ્ખ્યાનમુત્તમમ્ ।
એવં હિ પરિસંખ્યાય સાઙ્ખ્યાઃ કેવલતાં ગતાઃ ॥

યે ત્વન્યે તત્ત્વકુશલાસ્તેષામેતન્નિદર્શનમ્ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યોગાનામનુદર્શનમ્ ॥