મહાભારત · અધ્યાય 12.309

એવમપ્રતિબુદ્ધત્વાદબુદ્ધમનુવર્તનાત્ ।
દેહાદ્દેહસહસ્રાણિ તથા સમભિપદ્યતે ॥

તિર્યગ્યોનિસહસ્રેષુ કદાચિદ્દેવતાસ્વપિ ।
ઉપપદ્યતિ સંયોગાદ્ગુણૈઃ સહ ગુણક્ષયાત્ ॥

માનુષત્વાદ્દિવં યાતિ દિવો માનુષ્યમેતિ ચ ।
માનુષ્યાન્નિરયસ્થાનમનન્તં પ્રતિપદ્યતે ॥

કોશકારો યથાઽત્માનં કીટઃ સમનુરુન્ધતિ ।
સૂત્રતન્તુગુણૈર્નિત્યં તથાઽયમગુણો ગુણૈઃ ॥

દ્વન્દ્વમેતિ ચ નિર્દ્વન્દ્વસ્તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ ।
શીર્ષરોગેઽક્ષિરોગે ચ દન્તશૂલે ગલગ્રહે ॥

જલોદરે તૃષારોગે જ્વરગણ્ડે વિષૂચકે ।
શ્વિત્રકુષ્ઠેઽગ્નિદગ્ધે ચ સિધ્માપસ્મારયોરપિ ॥

યાનિ ચાન્યાનિ દ્વન્દ્વાનિ પ્રાકૃતાનિ શરીરિષુ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિચિત્રાણિ તાન્યેષોઽપ્યભિમન્યતે ॥

અભિમન્યત્યભીમાનાત્તથૈવ સુકૃતાન્યપિ ॥

શુક્લવાસાશ્ચ દુર્વાસાઃ શાયી નિત્યમધસ્તથા ।
મણ્ડૂકશાયી ચ તથા વીરાસનગતસ્તથા ॥

ચીરધારણમાકાશે શયનં સ્થાનમેવ ચ ।
ઇષ્ટકાપ્રસ્તરે ચૈવ કણ્ટકપ્રસ્તરે તથા ॥

ભસ્મપ્રસ્તરશાયી ચ ભૂમિશય્યાઽનુલેપનઃ ।
વીરસ્થાનામ્બુપઙ્કે ચ શયનં ફલકેષુ ચ ॥

વિવિધાસુ ચ શય્યાસુ ફલગૃદ્ધ્યાન્વિતસ્તથા ।
મુઞ્જમેખલનગ્નત્વં ક્ષૌમકૃષ્ણાજિનાનિ ચ ॥

શણવાલપરીધાનો વ્યાઘ્રચર્મપરિચ્છદઃ ।
સિંહતચર્મપરીધાનઃ પટ્ટવાસાસ્તથૈવ ચ ॥

ફલકપરિધાનશ્ચ તથા કણ્ટકવસ્રધૃત્ ।
કીટકાર્પાસવસનશ્ચીરવાસાસ્તથૈવ ચ ॥

વસ્રાણિ ચાન્યાનિ બહૂન્યભિમન્યત્યબુદ્ધિમાન્ ।
ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

એકવસ્રાન્તરાશિત્વમેકકાલિકભોજનમ્ ।
ચતુર્થાષ્ટમકાલશ્ચ ષષ્ઠકાલિક એવ ચ ॥

ષ઼ડ્રાત્રભોજનશ્ચૈવ તથૈવાષ્ટાહભોજનઃ ।
સપ્તરાત્રદશાહારો દ્વાદશાહિકભોજનઃ ॥

માસોપવાસી મૂલાશી ફલાહારસ્તથૈવ ચ ।
વાયુભક્ષોઽમ્બુપિણ્યાકદધિગોમયભોજનઃ ॥

ગોમૂત્રભોજનશ્ચૈવ શાકપુષ્પાદ એવ ચ ।
શેવાલભોજનશ્ચૈવ તથાઽચામેન વર્તયન્ ॥

વર્તયઞ્શીર્ણપર્મૈશ્ચ પ્રકીર્ણફલભોજનઃ ।
વિવિધાનિ ચ કૃચ્છ્રાણિ સેવતે સિદ્ધિકાઙ્ક્ષયા ॥

ચાન્દ્રાયણાનિ વિધિવલ્લિઙ્ગાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ચાતુરાશ્રમ્યપન્થાનમાશ્રયત્યપથાનપિ ॥

ઉપાશ્રમાનપ્યપરાન્પાષણ્ડાન્વિવિધાનપિ ।
વિવિક્તાશ્ચ શિલાચ્છાયાસ્તથા પ્રસ્રવણાનિ ચ ॥

પુલિનાનિ વિવિક્તાનિ વિવિક્તાનિ વનાનિ ચ ।
દેવસ્થાનાનિ પુણ્યાનિ વિવિક્તાનિ સરાંસિ ચ ॥

વિવિક્તાશ્ચાપિ શૈલાનાં ગુહા ગૃહનિભોપમાઃ ।
વિવિક્તાનિ ચ જપ્યાનિ વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

નિયમાન્વિવિધાંશ્ચાપિ વિવિધાનિ તપાંસિ ચ ।
યજ્ઞાંશ્ચ વિવિધાકારાન્વિધીંશ્ચ વિવિધાંસ્તથા ॥

વણિક્પથં દ્વિજક્ષત્રં વૈશ્યં શૂદ્રાંસ્તથૈવ ચ ।
દાનં ચ વિવિધાકારં દીનાન્ધકૃપણાદિષુ ॥

અભિમન્યત્યસમ્બોધાત્તથૈવ ત્રિવિધાન્ગુણાન્ ।
સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ ॥

પ્રકૃત્યાઽત્માનમેવાત્મા એવં પ્રવિ ભજત્યુત ।
સ્વધાકારવષટ્્કારૌ સ્વાહાકારનમસ્ક્રિયાઃ ॥

યાજનાધ્યાપનં દાનં તથૈવાહુઃ પ્રતિગ્રહમ્ ।
યજનાધ્યયને ચૈવ યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચન ॥

જન્મમૃત્યુવિવાદે ચ તથા વિશસનેઽપિ ચ ।
શુભાશુભમયં સર્વમેતદાહુઃ ક્રિયાફલમ્ ॥

પ્રકૃતિઃ કુરુતે દેવી ભવં પ્રલયમેવ ચ ।
દિવસાન્તે ગુણાનેતાનભ્યેત્યૈકોઽવતિષ્ઠતે ॥

રશ્મિજાલમિવાદિત્યસ્તત્તત્કાલે નિયચ્છતિ ।
એવમેષોઽસકૃત્સર્વં ક્રીડાર્થમભિમન્યતે ॥

આત્મરૂપગુણાનેતાન્વિવિધાન્હૃદયપ્રિયાન્ ।
એવમેવ વિકુર્વાણઃ સર્ગપ્રલયધર્મિણી ॥

ક્રિયાં ક્રિયાપથે રક્તસ્ત્રિગુણાંસ્ત્રિગુણાધિપઃ ।
ક્રિયાં ક્રિયાપથોપેતસ્તથા તદભિમન્યતે ॥

પ્રકૃત્યા સર્વમેવેદં જગદન્ધીકૃતં વિભો ।
રજસા તમસા ચૈવ વ્યાપ્તં સર્વમનેકધા ॥

એવં દ્વન્દ્વાન્યથૈતાનિ વર્તન્તે મયિ નિત્યશઃ ।
મમૈવૈતાનિ જાયન્તે ધાવન્તે તાનિ મામિતિ ॥

નિસ્તર્તવ્યાન્યથૈતાનિ સર્વાણીતિ નરાધિપ ।
મન્યતેઽયં હ્યબુદ્ધિત્વાત્તથૈવ સુકૃતાન્યપિ ॥

ભોક્તવ્યાનિ મયૈતાનિ દેવલોકગતેન વૈ ।
ઇહૈવ ચૈનં ભોક્ષ્યામિ શુભાશુભફલોદયમ્ ॥

પુણ્યમેવ તુ કર્તવ્યં તત્કુત્વા સુસુખં મમ ।
યાવદન્તં ચ મે સૌખ્યં જાત્યાં જાત્યાં ભવિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યતિ ચ મે દુઃખં કૃતેનેહાપ્યનન્તકમ્ ।
મહદ્દુઃખં હિ માનુષ્યં નિરયે ચાપિ મજ્જનમ્ ॥

નિરયાચ્ચાપિ માનુષ્યં કાલેનૈષ્યામ્યહં પુનઃ ।
મનુષ્યત્વાચ્ચ દેવત્વં દેવત્વાત્પૌરુષં પુનઃ ॥

મનુષ્યત્વાચ્ચ નિરયં પર્યાયેણોપગચ્છતિ ।
ય એવં વેત્તિ નિત્યં વૈ નિરાત્માત્મગુણૈર્વૃતઃ ॥

તેન દેવમનુષ્યેષુ નિરયે ચોપપદ્યતે ।
મમત્વેનાવૃતો નિત્યં તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

સર્ગકોટિસહસ્રાણિ મરણાન્તાસુ યોનિષુ ।
ય એવં કુરુતે કર્મ શુભાશુભફલાત્મકમ્ ॥

સ એવં ફલમાપ્નોતિ ત્રિષુ લોકેષુ મૂર્તિમાન્ । પ્રકૃતિઃ કુરુતે કર્મ શુભાશુભફલાત્મકમ્ ।
પ્રકૃતિશ્ચ તદશ્નાતિ ત્રિષુ લોકેષુ કામગા ॥

તિર્યગ્યોનિમનુષ્યત્વે દેવલોકે તથૈવ ચ ।
ત્રીણિ સ્થાનાનિ ચૈતાનિ જાનીયાત્પ્રાકૃતાનિહ ॥

અલિઙ્ગાં પ્રકૃતિં ત્વાહુર્લિઙ્ગૈરનુમિમીમહે ।
તથૈવ પૌરુષં લિઙ્ગમનુમાનાદ્ધિ ગમ્યતે ॥

સ લિઙ્ગાન્તરમાસાદ્ય પ્રાકૃતં લિઙ્ગમવ્રણમ્ ।
વ્રણદ્વારાણ્યધિષ્ઠાય કર્મણાઽત્મનિ પશ્યતિ ॥

શ્રોત્રાદીનિ તુ સર્વાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યથ ।
વાગાદીનિ પ્રવર્તન્તે ગુણેષ્વિહ ગુણૈઃ સહ ॥

અહમેતાનિ વૈ સર્વં મય્યેતાનીન્દ્રિયાણિ હ ।
નિરિન્દ્રિયો હિ મન્તેત વ્રણવાનસ્મિ નિર્વ્રણઃ ॥

અલિઙ્ગો લિઙ્ગમાત્માનમકાલઃ કાલમાત્મનઃ ।
અસત્વં સત્વમાત્માનમતત્ત્વં તત્ત્વમાત્મનઃ ॥

અમૃત્યુર્મૃત્યુમાત્માનમચરશ્ચરમાત્મનઃ ।
અક્ષેત્રઃ ક્ષેત્રમાત્માનમસર્ગઃ સર્ગમાત્મનઃ ॥

અતપાસ્તપ આત્માનમગતિર્ગતિમાત્મનઃ ।
અભવો ભવમાત્માનમભયો ભયમાત્મનઃ ॥

અકર્તા કર્તૃ ચાત્માનમબીજો બીજમાત્મનઃ । અક્ષરઃ ક્ષરમાત્માનમબુદ્ધિસ્ત્વભિમન્યતે ॥