મહાભારત · અધ્યાય 12.304

પુનરેવ તુ પપ્રચ્છ જનકો મિથિલાધિપઃ ।
પરાશરં મહાત્માનં ધર્મે પરમનિશ્ચયમ્ ॥
જનક ઉવાચ ।

કિં શ્રેયઃ કા ગતિર્બ્રહ્મન્કિં કૃતં ન વિનશ્યતિ ।
ક્વ ગતો ન નિવર્તેત તન્મે બ્રૂહિ મહામતે ॥
પરાશર ઉવાચ ।

અસઙ્ગઃ શ્રેયસો મૂલં જ્ઞાનં જ્ઞાનગતિઃ પરા ।
ચીર્ણં તપો ન પ્રણશ્યેદ્વાપઃ ક્ષેત્રે ન નશ્યતિ ॥

છિત્ત્વાઽધર્મમયં પાશં યદા ધર્મેઽભિરજ્યતે ।
દત્ત્વાઽભયકૃતં દાનં તદા સિદ્ધિમવાપ્નુતે ॥

યો દદાતિ સહસ્રાણિ ગવામશ્વશતાનિ ચ ।
અભયં સર્વભૂતેભ્યઃ સદા તમભિવર્તતે ॥

વસન્વિષયમધ્યેઽપિ ન વસત્યેવ બુદ્ધિમાન્ ।
સંવસત્યેવ દુર્બુદ્ધિરસત્સુ વિષયેષ્વપિ ॥

નાધર્મઃ શ્લિષ્યતે પ્રાજ્ઞં પયઃ પુષ્કરપર્ણવત્ ।
અપ્રાજ્ઞમધિકં પાપં શ્લિષ્યતે જતુકાષ્ઠવત્ ॥

નાધર્મઃ કારણાપેક્ષી કર્તારમભિમુઞ્ચતિ ।
કર્તા ખલુ યથાકાલં તતઃ સમભિપદ્યતે ॥

ન ભિદ્યન્તે કૃતાત્માન આત્મપ્રત્યયદર્શિનઃ । બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણાં હિ પ્રમત્તો યો ન બુધ્યતે ।
શુભાશુભે પ્રસક્તાત્મા પ્રાપ્નોતિ સુમહદ્ભયમ્ ॥

વીતરાગો જિતક્રોધઃ સમ્યગ્ભવતિ યઃ સદા ।
વિષયે વર્તમાનોઽપિ ન સ પાપેન યુજ્યતે ॥

મર્યાદાયાં વર્તમાનોઽપિ નાવસીદતિ ।
પુષ્ટસ્રોત ઇવાસક્તઃ સ્ફીતો ભવતિ સઞ્ચયઃ ॥

યથા ભાનુગતં તેજો મણિઃ શુદ્ધઃ સમાધિના ।
આદત્તે રાજશાર્દૂલ તથા યોગઃ પ્રવર્તતે ॥

યથા તિલાનામિહ પુણ્યસંશ્રયા ત્પૃથક્પૃથગ્યાતિ ગુણોઽતિસામ્યતામ્ ।
તથા નરાણાં ભુવિ ભાવિતાત્મનાં યથાશ્રયં સત્વગુણઃ પ્રવર્તતે ॥

જહાતિ દારાન્વિવિધાશ્ચ સમ્પદઃ પદં ચ યાનં વિવિધાશ્ચ સત્ક્રિયાઃ ।
ત્રિવિષ્ટપે જાતમતિર્યદા નર સ્તદાઽસ્ય બુદ્ધિર્વિષયેષુ ભિદ્યતે ॥

પ્રસક્તબુદ્ધિર્વિષયેષુ યો નરો ન બુધ્યતે હ્યાત્મહિતં કથઞ્ચન ।
સ સર્વભાવાનુગતેન ચેતસા નૃપાઽમિષેણેવ ઝષો વિકૃષ્યતે ॥

સન્ઘાતવન્મર્ત્યલોકઃ પરસ્પરમપાશ્રિતઃ ।
કદલીગર્ભનિઃસારો નૌરિવાપ્સુ નિમજ્જતિ ॥

ન ધર્મકાલઃ પુરુષસ્ય નિશ્ચિતો ન ચાપિ મૃત્યુઃ પુરુષં પ્રતીક્ષતે ।
સદા હિ ધર્મસ્ય ક્રિયૈવ શોભના તદા નરો મૃત્યુમુખાન્નિવર્તતે ॥

યથાઽન્ધઃ સ્વગૃહે યુક્તો હ્યભ્યાસાદેવ ગચ્છતિ ।
તથા યુક્તેન મનસા પ્રાજ્ઞો ગચ્છતિ તાં ગતિમ્ ॥

મરણં જન્મનિ પ્રોક્તં જન્મ વૈ મરણાશ્રિતમ્ ।
અવિદ્વાન્મોક્ષધર્મેષુ બદ્ધો ભ્રમતિ ચક્રવત્ ॥

બુદ્ધિમાર્ગપ્રયાતસ્ય સુખં ત્વિહ પરત્ર ચ । વિસ્તરાઃ ક્લેશસંયુક્તાઃ સન્ક્ષેપાસ્તુ સુખાવહાઃ ।
પરાર્થં વિસ્તરાઃ સર્વે ત્યાગમાન્ત્મહિતં વિદુઃ ॥

યથા મૃણાલાનુગતમાશુ મુઞ્ચતિ કર્દમમ્ ।
તથાઽત્મા પુરુષસ્યેહ મનસા પરિમુચ્યતે ॥

મનઃ પ્રણયતેઽત્માનં સ એનમભિયુઞ્જતિ ।
યુક્તો યદા સ ભવતિ તદા તં પશ્યતે પરમ્ ॥

પરાર્થે વર્તમાનસ્તુ સ્વં કાર્યં યોઽભિમન્યતે ।
ઇન્દ્રિયાર્થેષુ સક્તઃ સ સ્વકાર્યાત્પરિહીયતે ॥

અધસ્તિર્યગ્ગતિં ચૈવ સ્વર્ગે ચૈવ પરાં ગતિમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ સુકૃતૈરાત્મા પ્રાજ્ઞસ્યેહેતરસ્ય ચ ॥

મૃન્મયે ભાજને પક્વે યથા વૈ નશ્યતિ દ્રવઃ ।
તથા શરીરં તપસા તપ્તં વિષયમશ્નુતે ॥

વિષયાનશ્નુતે યસ્તુ ન સ ભોક્ષ્યત્યસંશયમ્ ।
યસ્તુ ભોગાંસ્ત્યજેદાત્મા સ વૈ ભોક્તું વ્યવસ્યતિ ॥

નીહારેણ હિ સંવીતઃ શિશ્નોદરપરાયણઃ ।
જાત્યન્ધ ઇવ પન્થાનમાવૃતાત્મા ન બુધ્યતે ॥

વણિગ્યથા સમુદ્રાદ્વૈ યથાર્થં લભતે ધનમ્ ।
તથા મર્ત્યાર્ણવાજ્જન્તોઃ કર્મવિજ્ઞાનતો ગતિઃ ॥

અહોરાત્રમયે લોકે જરારૂપેણ સઞ્ચરન્ ।
મૃત્યુર્ગ્રસતિ ભૂતાનિ પવનં પન્નગો યથા ॥

સ્વયં કૃતાનિ કર્માણિ જાતો જન્તુઃ પ્રપદ્યતે ।
નાકૃતં લભતે કશ્ચિત્કિઞ્ચિદત્ર પ્રિયાપ્રિયમ્ ॥

સયાનં યાન્તમાસીનં પ્રવૃત્તં વિષયેષુ ચ ।
શુભાશુભાનિ કર્માણિ પ્રપદ્યન્તે નરં સદા ॥

ન હ્યન્યત્તીરમાસાદ્ય પુનસ્તર્તું વ્યવસ્યતિ ।
દુર્લભો દૃશ્યતે હ્યસ્ય વિનિપાતો મહાર્ણવે ॥

યથા ભાવાવસન્ના હિ નૌર્મહામ્ભસિ તન્તુના ।
યથા મનોભિયોગાદ્વૈ શરીરં પ્રચિકીર્ષતિ ॥

યથા સમુદ્રમભિતઃ સંશ્રિતાઃ સરિતોઽપરાઃ ।
તથાઽન્યાપ્રકૃતિર્યોગાદભિસંશ્રિયતે સદા ॥

સ્નેહપાશૈર્બહુવિધૈરાસક્તમનસો નરાઃ ।
પ્રકૃતિસ્થા વિષીદન્તિ જલે સૈકતવેશ્મવત્ ॥

શરીરગૃહસંસ્થસ્ય શૌચતીર્થસ્ય દેહિનઃ ।
બુદ્ધિમાર્ગપ્રયાતસ્ય સુખં ત્વિહ પરત્ર ચ ॥

વિસ્તરાઃ ક્લેશસંયુક્તાઃ સન્ક્ષેપાસ્તુ સુખાવહાઃ ।
પરાર્થં વિસ્તરાઃ સર્વે ત્યાગમાત્મહિતં વિદુઃ ॥

સન્કલ્પજો મિત્રવર્ગો જ્ઞાતયઃ કારણાત્મકાઃ ।
ભાર્યા પુત્રશ્ચ દાસશ્ચ સ્વમર્થમનુયુઞ્જતે ॥

ન માતા ન પિતા કિઞ્ચિત્કસ્યચિત્પ્રતિપદ્યતે ।
દાનપથ્યૌદનો જન્તુ સ્વકર્મફલમશ્નુતે ॥

માતા પુત્રઃ પિતા ભ્રાતા ભાર્યા મિત્રજનસ્તથા ।
અષ્ટાપદપદસ્થાને લાક્ષામુદ્રેવ લક્ષ્યતે ॥

સર્વાણિ કર્માણિ પુરાકૃતાનિ શુભાશુભાન્યાત્મનો યાન્તિ જન્તોઃ ।
ઉપસ્થિતં કર્મફલં વિદિત્વા બુદ્ધિં તથા ચોદયતેઽન્તરાત્મા ॥

વ્યવસાયં સમાશ્રિત્ય સહાયાન્યોઽધિગચ્છતિ ।
ન તસ્ય કશ્ચિદારમ્ભઃ કદાચિદવસીદતિ ॥

અદ્વૈધમનસં યુક્તં શૂરં ધીરં વિપશ્ચિતમ્ ।
ન શ્રીઃ સન્ત્યજતે નિત્યમાદિત્યમિવ રશ્મયઃ ॥

આસ્તિક્યવ્યવસાયાભ્યામુપાયાન્વિતયા ધિયા ।
ય આરભત્યનિન્દ્યાત્મા ન સોઽર્થાત્પરિસીદતિ ॥

સર્વઃસ્વાનિ શુભાશુભાનિ નિયતં કર્માણિ જન્તુઃસ્વયં ગર્ભાત્સમ્પ્રતિપદ્યતે તદુભયં યત્તેન પૂર્વં કૃતમ્ ।
મૃત્યુશ્ચાપરિહારવાન્સમગતિઃ કાલેન વિચ્છેદિના દારોશ્ચૂર્ણમિવાશ્મસારવિહિતં કર્માન્તિકં પ્રાપયેત્

સ્વરૂપતામાત્મકૃતં ચ વિસ્તરં કુલાન્વયં દ્રવ્યસમૃદ્ધિસઞ્ચયમ્ ।
નરો હિ સર્વો ભલતે યથાકૃતં શુભાશુભેનાત્મકૃતેન કર્મણા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો જનકો રાજન્યાથાતથ્યં મનીષિણા ।
શ્રુત્વા ધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠઃ પરાં મુદમવાપ હ ॥