મહાભારત · અધ્યાય 12.300

પ્રતિગ્રહાર્જિતા વિપ્રે ક્ષત્રિયે યુધિ નિર્જિતાઃ ।
વૈશ્યે ન્યાયાર્જિતાશ્ચૈવ શૂદ્રે શુશ્રૂષયાર્જિતાઃ ॥

સ્વલ્પાઽપ્યર્થાઃ પ્રશસ્યન્તે ધર્મસ્યાર્થે મહાફલાઃ ।
નિત્યં ત્રયાણાં વર્ણાનાં શુશ્રૂષુઃ શૂદ્ર ઉચ્યતે ॥

ક્ષત્રધર્મા વૈશ્યધર્મા નાવૃત્તિઃ પતતે દ્વિજઃ ।
શૂદ્રધર્મા યદા તુ સ્યાત્તદા પતતિ વૈ દ્વિજઃ ॥

વાણિજ્યં પાશુપાલ્યં ચ તથા શિલ્પોપજિવનમ્ ।
સૂદ્રસ્યાપિ વિધીયન્તે યદા વૃત્તિર્ન જાયતે ॥

રઙ્ગાવતરણં ચૈવ તથા રૂપોપજીવનમ્ ।
મદ્યમાંસોપજીવ્યં ચ વિક્રયં લોહચર્મણોઃ ॥

અપૂર્વિણા ન કર્તવ્યં કર્મ લોકે વિગર્હિતમ્ ।
કૃતપૂર્વિણસ્તુ ત્યજતો મહાન્ધર્મ ઇતિ શ્રૂતિઃ ॥

સંસિદ્ધઃ પુરુષો લોકે યદાચરતિ પાપકમ્ ।
મદેનાભિપ્લુતમનાસ્તચ્ચ ન ગ્રાહ્યમુચ્યતે ॥

શ્રૂયન્તે હિ પુરાણેષુ પ્રજા ધિગ્દણ્ડશાસનાઃ ।
દાન્તા ધર્મપ્રધાનાશ્ચ ન્યાયધર્માનુવૃત્તિકાઃ ॥

ધર્મ એવ સદા નૄણામિહ રાજન્પ્રશસ્યતે ।
ધર્મવૃદ્ધા ગુણાનેવ સેવન્તે હિ નરા ભુવિ ॥

તં ધર્મમસુરાસ્તાત નામૃષ્યન્ત નરાધિપ ।
વિવર્ધમાનાઃ ક્રમશસ્તત્ર તેઽન્વાવિશન્પ્રજાઃ ॥

તાસાં દર્પઃ સમભવત્પ્રજાનાં ધર્મનાશનઃ ।
દર્પાત્મનાં તતઃ પશ્ચાત્ક્રોધસ્તાસામજાયત ॥

તતઃ ક્રોધાભિભૂતાનાં વૃત્તં લજ્જાસમન્વિતમ્ ।
હ્રીશ્ચૈવાપ્યનશદ્રાજંસ્તતો મોહો વ્યજાયત ॥

તતો મોહપરીતાસ્તા નાપશ્યન્ત યથા પુરા ।
પરસ્પરાવમર્દેન વર્ધયન્ત્યો યથાસુખમ્ ॥

તાઃ પ્રાપ્ય તુ સ ધિગ્દણ્ડો ન કારણમતો ભવત્ ।
તતોઽભ્યગચ્છન્દેવાંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાવમન્ય હ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવા દેવવરં શિવમ્ ।
અગચ્છઞ્શરણં ધીરં બહુરૂપં ગુણાધિકમ્ ॥

તેન સ્મ તે ગગનગાઃ સપુરાઃ પાતિતાઃ ક્ષિતૌ ।
ત્રિધાઽપ્યેકેન બાણેન દેવાપ્યાયિતતેજસા ॥

તેષામધિપતિસ્ત્વાસીદ્ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ।
દેવતાનાં ભયકરઃ સ હતઃ શૂલપાણિના ॥

તસ્મિન્હતેઽથ સ્વં ભાવં પ્રત્યપદ્યન્ત માનવાઃ ।
પ્રાવર્તન્ત ચ વૈ વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ ચ યથા પુરા ॥

તતોઽભિષિચ્ય રાજ્યેન દેવાનાં દિવિ વાસવમ્ ।
સપ્તર્ષયશ્ચાન્વયુઞ્જન્નરાણાં દણ્ડધારણે ॥

સપ્તર્ષીણામથોર્ધ્વં ચ વિપૃથુર્નામ પાર્થિવઃ ।
રાજાનઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ મણ્ડલેષુ પૃથક્પૃથક્ ॥

મહાકુલેષુ યે જાતા વૃદ્ધાઃ પૂર્વતરાશ્ચ યે ।
તેષામપ્યાસુરો ભાવો હૃદયાન્નાપસર્પતિ ॥

તસ્માત્તેનૈવ ભાવેન સાનુષઙ્ગેણ પાર્થિવાઃ ।
આસુરાણ્યેવ કર્માણિ ન્યસેવન્ભીમવિક્રમાઃ ॥

પ્રત્યતિષ્ઠંશ્ચ તેષ્વેવ તાન્યેવ સ્થાપયન્ત્યપિ ।
ભજન્તે તાનિ ચાદ્યાપિ યે બાલિશતરા નરાઃ ॥

તસ્માદહં બ્રવીમિ ત્વાં રાજન્સઞ્ચિન્ત્ય શાસ્ત્રતઃ ।
સંસિદ્ધાવાગમં કુર્યાત્કર્મ હિંસાત્મકં ત્યજેત્ ॥

ન સન્કરેણ દ્રવિણં પ્રચિન્વીયાદ્વિચક્ષણઃ ।
ધર્માર્થં ન્યાયમુત્સૃજ્ય ન તત્કલ્યાણમુચ્યતે ॥

સ ત્વમેવંવિધો દાન્તઃ ક્ષત્રિયઃ પ્રિયબાન્ધવઃ ।
પ્રજા ભૃત્યાંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ સ્વધર્મેણાનુપાલય ॥

ઇષ્ટાનિષ્ટસમાયોગે વૈરં સૌહાર્દમેવ ચ ।
અથ જાતિસહસ્રાણિ બહૂનિ પરિવર્તતે ॥

તસ્માદ્ગુણેષુ રજ્યેથા મા દોષેષુ કથઞ્ચન ।
નિર્ગુણોઽપિ હિ દુર્બુદ્ધિરાત્મનઃ સોતિરિચ્યતે ॥

માનુષેષુ મહારાજ ધર્માધર્મૌ પ્રવર્તતઃ ।
ન તથાઽન્યેષુ ભૂતેષુ મનુષ્યરહિતેષ્વિહ ॥

ધર્મશીલો નરો વિદ્વાનીહકોઽનીહકોપિ વા ।
આત્મભૂતઃ સદા લોકે ચરેદ્ભૂતાન્યહિંસયા ॥

યદા વ્યપેતહૃલ્લેખં મનો ભવતિ તસ્ય વૈ ।
નાનૃતં ચૈવ ભવતિ તદા કલ્યાણમૃચ્છતિ ॥