મહાભારત · અધ્યાય 12.296

અતઃ પરં મહાબાહો યચ્છ્રેયસ્તદ્બ્રવીહિ મે ।
ન તૃપ્યામ્યમૃતસ્યેવ વચસસ્તે પિતામહ ॥

કિં કર્મ પુરુષઃ કૃત્વા શુભં પુરુષસત્તમ ।
શ્રેયઃ પરમવાપ્નોતિ પ્રેત્ય ચેહ ચ તદ્વદ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ યથા પૂર્વં મહાયશાઃ ।
પરાશરં મહાત્માનં પપ્રચ્છ જનકો નૃપઃ ॥

કિં શ્રેયઃ સર્વભૂતાનામસ્મિઁલ્લોકે પરત્ર ચ ।
યદ્ભવેત્પ્રતિપત્ત્વ્યં તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ॥

તતઃ સ તપસા યુક્તઃ સર્વધર્મવિધાનવિત્ ।
નૃપાયાનુગ્રહમના મુનિર્વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥
પરાશર ઉવાચ ।

ધર્મ એવ કૃતઃ શ્રેયાનિહ લોકે પરત્ર ચ ।
તસ્માદ્ધિ પરમં નાસ્તિ યથા પ્રાહુર્મનીષિણઃ ॥

પ્રતિપદ્ય નરો ધર્મં સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
ધર્માત્મકઃ કર્મવિધિર્દેહિનાં નૃપસત્તમ ॥

તસ્મિન્ત્રાશ્રમિણઃ સન્તઃ સ્વકર્માણીહ કુર્વતે ॥

ચતુર્વિધા હિ લોકેઽસ્મિન્યાત્રા તાત વિધીયતે ।
મર્ત્યા યત્રાવતિષ્ઠન્તે સા ચ કામાત્પ્રવર્તતે ॥

સુકૃતાસુકૃતં કર્મ નિષેવ્ય વિવિધૈઃ ક્રમૈઃ ।
દશાર્ધપ્રવિભક્તાનાં ભૂતાનાં વિવિધા ગતિઃ ॥

સૌવર્ણં રાજતં ચાપિ યથા ભાણ્ડં નિષિચ્યતે ।
તથા નિપિચ્યતે જન્તુઃ પૂર્વકર્મવશાનુગઃ ॥

નાબીજાજ્જાયતે કિઞ્ચિન્નાકૃત્વા સુખમેધતે ।
સુકૃતૈર્વિન્દતે સૌખ્યં પ્રાપ્ય દેહક્ષયં નરઃ ॥

દૈવં તાત ન પશ્યામિ નાસ્તિ દૈવસ્ય સાધનમ્ ।
સ્વભાવતો હિ સંસિદ્ધા દેવગન્ધર્વદાનવાઃ ॥

પ્રેત્ય યાન્ત્યકૃતં કર્મ ન સ્મરન્તિ સદા જનાઃ ।
તે વૈ તસ્ય ફલપ્રાપ્તૌ કર્મ ચાપિ ચતુર્વિધમ્ ॥

લોકયાત્રાશ્રયશ્ચૈવ શબ્દો વેદાશ્રયઃ કૃતઃ ।
શાન્ત્યર્થં મનસસ્તાત નૈતદ્વૃદ્ધાનુશાસનમ્ ॥

ચક્ષુષા મનસા વાચા કર્મણા ચ ચતુર્વિધમ્ ।
કુરુતે યાદૃશં કર્મ તાદૃશં પ્રતિપદ્યતે ॥

નિરન્તરં ચ મિશ્રં ચ લભતે કર્મ પાર્થિવ ।
કલ્યાણં યદિ વા પાપં ન તુ નાશોઽસ્ય વિદ્યતે ॥

કદાચિત્સુકૃતં તાત કૂટસ્થમિવ તિષ્ઠતિ ।
મજ્જમાનસ્ય સંસારે યાવદ્દુઃખાદ્વિમુચ્યતે ॥

તતો દુઃખક્ષયં કૃત્વા સુકૃતં કર્મ સેવતે ।
સુકૃતક્ષયાચ્ચ દુષ્કૃતં તદ્વિદ્ધિ મનુજાધિપ ॥

દમઃ ક્ષમા ધૃતિસ્તેજઃ સન્તોષઃ સત્યવાદિતા ।
હ્રીરહિંસાઽવ્યસનિતા દાક્ષ્યં ચેતિ સુખાવહાઃ ॥

દુષ્કૃતે સુકૃતે ચાપિ ન જન્તુર્નિયતો ભવેત્ ।
નિત્યં મનઃ સમાધાને પ્રયતેત વિચક્ષણઃ ॥

નાયં પરસ્ય સુકૃતં દુષ્કૃતં ચાપિ સેવતે ।
કરોતિ યાદૃશં કર્મ તાદૃશં પ્રતિપદ્યતે ॥

સુખદુઃખે સમાધાય પુમાનન્યેન ગચ્છતિ ।
અન્યેનૈવ જનઃ સર્વઃ સન્ગતો યશ્ચ પાર્થિવઃ ॥

પરેષાં યદસૂયેત ન તત્કુર્યાત્સ્વયં નરઃ ।
યો હ્યસૂયુસ્તથા યુક્તઃ સોઽવહાસં નિયચ્છતિ ॥

ભીરૂ રાજન્યો બ્રાહ્મણઃ સર્વભક્ષ્યો વૈશ્યોઽનીહાવાન્હીનવર્ણોઽલસશ્ચ ।
વિદ્વાંશ્રાશીલો વૃત્તહીનઃ કુલીનઃ સત્યાદ્વિભ્રષ્ટો બ્રાહ્મણસ્ત્રી ચ તુષ્ટા ॥

રાગી યુક્તઃ પચમાનોઽત્મહેતો ર્મૂર્ખો વક્તા નૃપહીનં ચ રાષ્ટ્રમ્ ।
એતે સર્વે શોચ્યતાં યાન્તિ રાજ ન્યશ્રાયુક્તઃ સ્નેહહીનઃ પ્રજાસુ ॥