મહાભારત · અધ્યાય 12.290

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય કથં વૈવસ્વતેન્તરે । વિનાશમગમદ્બ્રહ્મન્હયમેધઃ પ્રજાપતેઃ ।
કથં સ ચાભવદ્બ્રહ્મન્હયમેવ પ્રજાપતેઃ ॥

દેવ્યા મન્યુકૃતં મત્વા ક્રુદ્ધઃ સર્વાત્મકઃ પ્રભુઃ । પ્રસાદાત્તસ્ય દક્ષેણ સ યજ્ઞઃ સન્ધિતઃ કથમ્ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છેયં તન્મે બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પુરા હિમવતઃ પૃષ્ઠે દક્ષો વૈ યજ્ઞમાહરત્ ।
ગઙ્ગાદ્વારે શુભે દેશે ઋષિસિદ્ધનિષેવિતે ॥

ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણે નાનાદ્રુમલતાવૃતે ।
ઋષિસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્ ॥

પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ ।
સર્વે પ્રાજ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ ।
હાહા હૂહૂશ્ચ ગન્ધર્વૌ તુમ્બુરુર્નારદસ્તથા ॥

વિશ્વાવસુર્વિશ્વસેનો ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ।
આદિત્યા વસવો રદ્રાઃ સાધ્યાઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ ॥

ઇન્દ્રેણ સહિતાઃ સર્વે આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ।
ઊષ્મપાઃ સોમપાશ્ચૈવ ધૂમપા આજ્યપાસ્તથા ॥

ઋષયઃ પિતરશ્ચૈવ આગતા બ્રહ્મણા સહ ।
એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાશ્ચતુર્વિધાઃ ॥

જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ સહસા સ્વેદજોદ્ભિજૈઃ ।
આહૂતા મન્ત્રિતાઃ સર્વે દેવાશ્ચ સહ પત્નિભિઃ ॥

વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ ।
તાન્દૃષ્ટ્વા મન્યુનાઽવિષ્ટો દધીચિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥

નાયં યજ્ઞો ન વા ધર્મો યત્ર રુદ્રો ન ઇજ્યતે ।
વધબન્ધં પ્રપન્ના વૈ કિન્નુ કાલસ્ય પર્યયઃ ॥

કિન્નુ મોહાન્ન પશ્યન્તિ વિનાશં પર્યુપસ્થિતમ્ ।
ઉપસ્થિતં ભયં ઘોરં ન બુધ્યન્તિ યહાધ્વરે ॥

ઇત્યુક્ત્વા સ મહાયોગી પશ્યતિ ધ્યાનચક્ષુષા ।
સ પશ્યતિ મહાદેવં દેવીં ચ વરદાં શુભામ્ ॥

નારદં ચ મહાત્માનં તસ્યા દેવ્યાઃ સમીપતઃ ।
સન્તોષં પરમં લેભે ઇતિ નિશ્ચિત્ય યોગવિત્ ॥

એકમન્ત્રાસ્તુ તે સર્વે યેનેશો ન નિમન્ત્રિતઃ ।
તસ્માદ્દેશાદપક્રમ્ય દધીચિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥

અપૂજ્યપૂજનાચ્ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્યપૂજનાત્ ।
નૃઘાતકસમં પાપં શશ્વત્પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

અનૃતં નોક્તપૂર્વં મે ન ચ વક્ષ્યે કદાચન ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ મધ્યે સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ ॥

આગતં પશુભર્તારં સ્રષ્ટારં જગતઃ પતિમ્ ।
અધ્વરે હ્યગ્રભોક્તારં હ્યર્વેષાં પશ્યત પ્રભુમ્ ॥
દક્ષ ઉવાચ ।

સન્તિ નો બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દિનઃ ।
એકાદશસ્થાનગતા નાહં વેદ્મિ મહેશ્વરમ્ ॥
દધીચિરુવાચ ।

સર્વેષામેવ મન્ત્રોઽયં યેનાસૌ ન નિમન્ત્રિતઃ । યથાઽહં શન્કરાદૂર્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્ ।
તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞોઽયં નભવિષ્યતિ ॥
દક્ષ ઉવાચ ।

એતન્મખેશાય સુવર્ણપાત્રે હવિઃ સમસ્તં વિધિમન્ત્રપૂતમ્ ।
વિષ્ણોર્નયામ્યપ્રતિમસ્ય ભાગં પ્રભુર્વિભુશ્ચાહવનીય એષઃ ॥
દેવ્યુવાચ ।

કિં નામ દાનં નિયમં તપો વા કુર્યામહં યેન પતિર્મમાદ્ય ।
લભેત ભાગં ચ તથૈવ સર્વં પ્રભુર્વિભુશ્ચાહવનીય એષઃ । લભેત ભાગં ભગવાનચિન્ત્યો હ્યર્ધં તથા ભાગમથો તૃતીયમ્ ॥

એવં બ્રુવાણાં ભગવાન્સ્વપત્નીં પ્રહૃષ્ટરૂપઃ ક્ષુભિતામુવાચ ।
ન વેત્સિ માં દેવિ કૃશોદરાઙ્ગિ કિં નામ યુક્તં વચનં મખેશે ॥

અહં વિજાનામિ વિશાલનેત્રે ધ્યાનેન હીના ન વિદન્ત્યસન્તઃ ।
તવાદ્ય મોહેન ચ સેન્દ્રદેવા લોકાસ્ત્રયઃ સર્વત એવ મૂઢાઃ ॥

મામધ્વરે શંસિતારઃ સ્તુવન્તિ રથન્તરં સામગાશ્ચોપગાન્તિ ।
માં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવિદો યજન્તે મમાધ્વર્યવઃ કલ્પયન્તે ચ ભાગમ્ ॥
દેવ્યુવાચ ।

સુપ્રાકૃતોઽપિ પુરુષઃ સર્વઃ સ્ત્રીજનસંસદિ ।
સ્તૌતિ ગર્વાયતે ચાપિ સ્વમાત્માનં ન સંશયઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

નાત્માનં સ્તૌમિ દેવેશિ પશ્ય મે તનુમધ્યમે ।
યં સ્રક્ષ્યામિ વરારોહે યાગાર્થે વરવર્ણિનિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્પત્નીમુમાં પ્રાણૈરપિ પ્રિયામ્ ।
સોઽસૃજદ્ભગવાન્વક્રાદ્ભૂતં ઘોરં પ્રહર્ષણમ્ ॥

તમુવાચાક્ષિપ મખં દક્ષસ્યેતિ મહેશ્વરઃ ।
તતો વક્રાદ્વિમુક્તેન સિંહેનૈકેન લીલયા ॥

દેવ્યા મન્યુવ્યપોહાર્થં હતો દક્ષસ્ય વૈ ક્રતુઃ ।
મન્યુના ચ મહાભીમા મહાકાલી મહેશ્વરી ॥

આત્મનઃ કર્મસાક્ષિત્વે તેન સાર્ધં સહાનુગા ।
દેવસ્યાનુમતં મત્વા પ્રણમ્ય શિરસા તતઃ ॥

આત્મનઃ સદૃશઃ શૌર્યાદ્બલરૂપસમન્વિતઃ ।
સ એવ ભગવાન્ક્રોધઃ પ્રતિરૂપસમન્વિતઃ ॥

અનન્તબલવીર્યશ્ચ અનન્તબલપૌરુષઃ ।
વીરભદ્ર ઇતિ ખ્યાતો દેવ્યા મન્યુપ્રમાર્જકઃ ॥

સોઽસૃજદ્રોમકૂષેભ્યો રૌમ્યાન્નામ ગણેશ્વરાન્ ।
રુદ્રતુલ્યા ગણા રૌદ્રા રુદ્રવીર્યપરાક્રમાઃ ॥

તે નિપેતુસ્તતસ્તૂર્ણં દક્ષયજ્ઞવિહિંસયા ।
ભીમરૂપા મહાકાયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દૈરાકાશં પૂરયન્તિ ચ ।
તેન શબ્દેન મહતા ત્રસ્તાસ્તત્ર દિવૌકસઃ ॥

પર્વતાશ્ચ વ્યશીર્યન્ત ચકમ્પે ચ વસુન્ધરા ।
મારુતાશ્ચૈવ ઘૂર્ણન્તે ચુક્ષુભે વરુણાલયઃ ॥

અગ્નયો નૈવ દીપ્યન્તે નૈવ દીપ્યતિ ભાસ્કરઃ ।
ગ્રહા ચૈવ પ્રકાશન્તે નક્ષત્રાણિ ન ચન્દ્રમાઃ ॥

ઋષયો ન પ્રકાશન્તે ન દેવા ન ચ માનુષાઃ ।
એવં તુ તિમિરીભૂતે નિર્દહન્ત્યપમાનિતાઃ ॥

પ્રહરન્ત્યપરે ઘોરા યૂપાનુત્પાટયન્તિ ચ ।
પ્રમર્દન્તિ તથા ચાન્યે વિમર્દન્તિ તથાઽપરે ॥

આધાવન્તિ પ્રધાવન્તિ વાયુવેગા મનોજવાઃ ।
ચૂર્ણ્યન્તે યજ્ઞપાત્રાણિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ ॥

વિશીર્યરમાણા દૃશ્યન્તે તારા ઇવ નભસ્તલે ।
દિવ્યાન્નપાનભક્ષ્યાણાં રાશયઃ પર્વતોપમાઃ ॥

ક્ષીરનદ્યોઽથ દૃશ્યન્તે ધૃતપાયસકર્દમાઃ ।
દધિમણ્ડેદકા દિવ્યાઃ ખણ્ડશર્કરવાલુકાઃ ॥

ષડ્રસા નિવહન્ત્યેતા ગુડકુલ્યા મનોરમાઃ ।
ઉચ્ચાવચાનિ માંસાનિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

પાનકાનિ ચ દિવ્યાનિ લેહ્યચોષ્યાણિ યાનિ ચ ।
ભૃઞ્જતે વિવિધૈર્વક્રૈર્વિલુમ્પન્ત્યાક્ષિપન્તિ ચ ॥

રુદ્રકોપાન્મહાકાયાઃ કાલાગ્નિસદૃશોપમાઃ ।
ક્ષોભયન્સુરસૈન્યાનિ ભીક્ષયન્તઃ સમન્તતઃ ॥

ક્રીડન્તિ વિવિધાકારાશ્ચિક્ષિષુઃ સુરયોષિતઃ ।
રુદ્રક્રોધાત્પ્રયત્નેન સર્વદેવૈઃ સુરક્ષિતમ્ ॥

તં યજ્ઞમદહચ્છીઘ્નં રુદ્રકર્મા સમન્તતઃ ।
ચકાર ભૈરવં નાદં સર્વભૂતભયન્કરમ્ ॥

છિત્ત્વા શિરો વૈ યજ્ઞસ્ય નનાદ ચ મુમોદ ચ ।
તતો બ્રહ્માદયો દેવા દક્ષશ્ચૈવ પ્રજાપતિઃ ॥

ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે કથ્યતાં કો ભવાનિતિ ।
વીરભદ્ર ઉવાચ ।
નાહં રુદ્રો ન વા દેવી નૈવ ભોક્તુમિહાગતઃ ॥

દેવ્યા મન્યુકૃતં મત્વા ક્રુદ્ધઃ સર્વાત્મકઃ પ્રભુઃ ।
દ્રષ્ટું વા નૈવ વિપ્રેન્દ્રાન્નૈવ કૌતૂહલેન વા ॥

તવ યજ્ઞવિઘાતાર્થં સમ્પ્રાપ્તં વિદ્ધિ મામિહ ।
વીરભદ્ર ઇતિ ખ્યાતો રુદ્રકોપાદ્વિનિઃસૃતઃ ॥

ભદ્રકાલીતિ વિખ્યાતા દેવ્યાઃ કોપાદ્વિનિઃ સૃતા ।
પ્રેષિતૌ દેવદેવેન યજ્ઞાન્તિકમિહાગતૌ ॥

શરણં ગચ્છ વિપ્રેન્દ્ર દેવદેવમુમાપતિમ્ ।
વરં ક્રોધોઽપિ દેવસ્ય વરદાનં ન ચાન્યતઃ ॥

વીરભદ્રવચઃ શ્રુત્વા દક્ષો ધર્મભૃતાં વરઃ ।
તોષયામાસ સ્તોત્રેણ પ્રણિપત્યં મહેશ્વરમ્ ॥

પ્રપદ્યે દેવમીશાનં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
મહાદેવં મહાત્માનં વિશ્વસ્ય જગતઃ પતિમ્ ॥

દક્ષપ્રજાપતેર્યજ્ઞેઃ દ્રવ્યૈસ્તૈઃ સુસમાહિતૈઃ ।
આહૂતા દેવતાઃ સર્વા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ॥

દેવો નાહૂયતે તત્ર વિશ્વકર્મા મહેશ્વરઃ ।
તત્ર ક્રુદ્ધા મહાદેવી ગણાંસ્તત્ર વ્યસર્જયત્ ॥

પ્રદીપ્તે યજ્ઞવાટે તુ વિદ્ગુતેષુ દ્વિજાતિષુ ।
તારાગણમનુપ્રાપ્તે રૌદ્રે દીપ્તે મહાત્મનિ ॥

શૂલનિર્ભિન્નહૃદયૈઃ કૂજદ્ભિઃ પરિચારકૈઃ ।
નિખાતોત્પાટિતૈર્યૂરપવિદ્ધૈરિતસ્તતઃ ॥

ઉત્પતદ્ભિઃ પતદ્ભિશ્ચ ગૃધ્રૈરામિષગૃદ્ધિભિઃ ।
પક્ષવાતવિનિર્ધૂતૈઃ શિવાશતનિનાદિતૈઃ ॥

યક્ષગન્ધર્વસઙ્ઘૈશ્ચ પિશાચોરગરાક્ષમૈઃ ।
પ્રાણાપાનૌ સન્નિરુધ્ય વક્રસ્થાનેન યત્નતઃ ॥

વિચાર્ય સર્વતો દૃષ્ટિં બહુદૃષ્ટિરમિત્રજિત્ ।
સહસા દેવદેવેશો હ્યગ્નિકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ ॥

વિભ્રત્સૂર્યસહસ્રસ્ય તેજઃ સંવર્તકોપમઃ ।
સ્મિતં કૃત્વાઽવ્રવીદ્વાક્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

શ્રાવિતે ચ મખાધ્યાયે દેવાનાં ગુરુણા તતઃ ।
તમુવાચાજ્જલિં કૃત્વા દક્ષો દેવં પ્રજાપતિઃ ॥

ભીતશઙ્કિતવિત્રસ્તઃ સવાષ્પવદનેક્ષણઃ ।
યદિ પ્રસન્નો ભગવાન્યદિ ચાહં ભવત્પ્રિયઃ ॥

યદિ વાઽહભનુગ્રાહ્યો યદિ વા વરદો મમ ।
યદ્દગ્ધં ભક્ષિતં પીતમશિત્તં યચ્ચ નાશિતમ્ ॥

ચૂર્ણીકૃતાપવિદ્ધં ચ યજ્ઞસમ્ભારમીદૃશમ્ । દીર્ઘકાલેન મહતા પ્રયત્નેન સુસઞ્ચિતમ્ ।
તન્ન મિથ્યા ભવેન્મહ્યં વરમેતમહં વૃણે ॥

તથાઽસ્ત્વિત્યાહ ભગવાન્ભગનેત્રહરો હરઃ ।
ધર્માધ્યક્ષો વિરૂપાક્ષસ્ત્ર્યક્ષો દેવઃ પ્રજાપતિઃ ॥

જાનુભ્યામવનીં ગત્વા દક્ષો લબ્ધ્વા ભવાદ્વરમ્ ।
નામ્નામષ્ટસહસ્રેણ સ્તુતવાન્વૃષભધ્વજમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યૈર્નામઘેયૈઃ સ્તુતવાન્દક્ષો દેવં પ્રજાપતિઃ ।
વક્તુમર્હસિ મે તાત શ્રોતું શ્રદ્ધા મમાનઘ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શ્રૂયતાં દેવદેવસ્ય નામાન્યદ્ભૂતકર્મણઃ ।
ગૂઢવ્રતસ્ય ગુહ્યાનિ પ્રકાશાનિ ચ ભારત ॥

નમસ્તે દેવદેવેશ દેવારિબલસૂદન ।
દેવેન્દ્રબલવિષ્ટમ્ભ દેવદાનવપૂજિત ॥

સહસ્રાક્ષ વિરૂપાક્ષ ત્ર્યક્ષ યક્ષાધિપપ્રિય ।
સર્વતઃ પાણિપાદાન્ત સર્વતોક્ષિશિરોમુખં ॥

સર્વતઃ શ્રુતિમંલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠસિ ।
શઙ્કુકર્ણ મહાકર્ણ કુમ્ભકર્ણાર્ણવાલય ॥

ગજેન્દ્રકર્ણ ગોકર્ણ પાણિકર્ણ નમોસ્તુ તે ।
શતોદર શતાવર્ત શતજિહ્ન નમોસ્તુ તે ॥

ગાયન્તિ ત્વા ગાયત્રિણોઽર્ચન્ત્યર્કમર્કિણઃ ।
બ્રહ્માણં ત્વા શતક્રતુમૂર્ધ્વં ખમિવ મેનિરે ॥

મૂર્તૌ હિ તે મહામૂર્તે સમુદ્રામ્બરસન્નિભ ।
સર્વા વૈ દેવતા હ્યસ્મિન્ગાવો ગોષ્ઠ ઇવાસતે ॥

ભવચ્છરીરે પશ્યામિ સોમમગ્નિં જલેશ્વરમ્ ।
આદિત્યમથ વૈ વિષ્ણું બ્રહ્માણં ચ બૃહસ્પતિમ્ ॥

ભગવાન્કારણં કાર્યં ક્રિયા કરણમેવ ચ ।
અસતશ્ચ સતશ્ચૈવ તથૈવ પ્રભવાપ્યયૌ ॥

નમો ભવાય શર્વાય રુદ્રાય વરદાય ચ ।
પશૂનાં પતયે નિત્યં નમોસ્ત્વન્ધકઘાતિને ॥

ત્રિજટાય ત્રિશીર્ષાય ત્રિશૂલવરપાણિને ।
ત્ર્યમ્બકાય ત્રિનેત્રાય ત્રિપુરઘ્નાય વૈ નમઃ ॥

નમશ્ચણ્ડાય કૃણ્ડાય અણ્ડાયાણ્ડધરાય ચ ।
દણ્ડિને સમકર્ણાય દણ્ડિમુણ્ડાય વૈ નમઃ ॥

નમોર્ધ્વદંષ્ટ્રકેશાય શુક્લાયાવતતાય ચ ।
વિલોહિતાય ધૂમ્રાય નીલગ્નીવાય વૈ નમઃ ॥

નમોસ્ત્વપ્રતિરૂપાય વિરૂપાય શિવાય ચ ।
સૂર્યાય સૂર્યમાલાય સૂર્યધ્વજપતાકિને ॥

નમઃ પ્રમથનાથાય વૃષસ્કન્ધાય ધન્વિને ।
શત્રુન્દમાય દણ્ડાય પર્ણચીરપટાય ચ ॥

નમો હિરણ્યગર્ભાય હિરણ્યકવચાય ચ ।
હિરણ્યકૃતચૂડાય હિરણ્યપતયે નમઃ ॥

નમઃ સ્તુતાય સ્તુત્યાય સ્તૂયમાનાય વૈ નમઃ ।
સર્વાય સર્વભક્ષાય સર્વભૂતાન્તરાત્મને ॥

નમો હોત્રેઽથ મન્ત્રાય શુક્લધ્વજપતાકિને ।
નમો નાભાય નાભ્યાય નમઃ કટકટાય ચ ॥

નમોસ્તુ કૃશનાસાય કૃશાઙ્ગાય કૃશાય ચ ।
સંહૃષ્ટાય વિહૃષ્ટાય નમઃ કિલકિલાય ચ ॥

નમોસ્તુ શયમાનાય શયિતાયોત્થિતાય ચ ।
સ્થિતાય ધાવમાનાય મુણ્ડાય જટિલાય ચ ॥

નમો નર્તનશીલાય મુખવાદિત્રવાદિને ।
નાદ્યોપહારલુબ્ધાય ગીતવાદિત્રશાલિને ॥

નમો જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય વલપ્રમથનાય ચ ।
કાલનાથાય કલ્યાય ક્ષયાયોપક્ષયાય ચ ॥

ભીમદુન્દુભિહાસાય ભીમવ્રતધરાય ચ ।
ઉગ્રાય ચ નમો નિત્યં નમોસ્તુ દશબાહવે ॥

નમઃ કપાલહસ્તાય ચિતિભસ્મપ્રિયાય ચ ।
વિભીષણાય ભીષ્માય ભીમવ્રતધરાય ચ ॥

નમો વિકૃતવક્રાય ખઙ્ગજિહ્વાય દંષ્ટ્રિણે ।
પક્વામમાંસલુબ્ધાય તુમ્બીવીણાપ્રિયાય ચ ॥

નમો વૃષાય વૃષ્યાય ગોવૃષાય વૃષાય ચ ।
કટન્કટાય દણ્ડાય નમઃ પચપચાય ચ ॥

નમઃ સર્વવરિષ્ઠાય વરાય વરદાય ચ ।
વરમાલ્યગન્ધવસ્ત્રાય વરાતિવરદે નમઃ ॥

નમો રક્તવિરક્તાય ભાવનાયાક્ષમાલિને ।
સમ્ભિન્નાય વિભિન્નાય ચ્છાયાયાતપનાય ચ ॥

અઘોરઘોરરૂપાય ઘોરઘોરતરાય ચ ।
નમઃ શિવાય શાન્તાય નમઃ શાન્તતમાય ચ ॥

એકપાદ્વહુનેત્રાય એકશીર્ષ્ણે નમોસ્તુ તે ।
રુદ્રાય ક્ષુદ્રલુબ્ધાય સંવિભાગપ્રિયાય ચ ॥

પઞ્ચાલાય સિતાઙ્ગાય નમઃ શમશમાય ચ ।
નમશ્ચણ્ડિકઘણ્ટાય ઘણ્ટાયાઘણ્ટઘણ્ટિને ॥

સહસ્રાધ્માતઘણ્ટાય ઘણ્ટામાલાપ્રિયાય ચ ।
પ્રાણઘણ્ટાય ગન્ધાય નમઃ કલકલાય ચ ॥

હૂંહૂંહૂન્કારપારાય હૂંહૂન્કારપ્રિયાય ચ ।
નમઃ શમશમે નિત્યં ગિરિવૃક્ષાલયાયા ચ ॥

ગર્ભમાંસસૃગાલાય તારકાય તરાય ચ ।
નમો યજ્ઞાય યજિને હુતાય પ્રહુતાય ચ ॥

યજ્ઞવાહાય દાન્તાય તપ્યાયાતપનાય ચ ।
નમસ્તટાય તટ્યાય તટાનાં પતયે નમઃ ॥

અન્નદાયાન્નપતયે નમસ્ત્વન્નભુજે તથા ।
નમઃ સહસ્રશીર્ષાય સહસ્રચરણાય ચ ॥

સહસ્રોદ્યતશૂલાય સહસ્રનયનાય ચ ।
નમો બાલાર્કવર્ણાય બાલરૂપધરાય ચ ॥

બાલાનુચરગોપ્તાય બાલક્રીડનકાય ચ ।
નમોવૃદ્ધાય લુબ્ધાય ક્ષુબ્ધાય ક્ષોભણાય ચ ॥

તરઙ્ગાઙ્કિતકેશાય મુઞ્જકેશાય વૈ નમઃ ।
નમઃ ષટ્્કર્મતુષ્ટાય ત્રિકર્મનિરતાય ચ ॥

વર્ણાશ્રમાણાં વિધિવત્પૃથક્કર્મનિવર્તિને ।
નમો ઘુષ્યાય ઘોષાય નમઃ કલકલાય ચ ॥

શ્વેતપિઙ્ગલનેત્રાય કૃષ્ણરક્તેક્ષણાય ચ ।
પ્રાણભગ્નાય દણ્ડાય સ્ફોટનાય કૃશાય ચ ॥

ધર્મકામાર્થમોક્ષાણાં કથનીયકથાય ચ ।
સાઙ્ખ્યાય સાઙ્ખ્યમુખ્યાય સાઙ્ખ્યયોગપ્રવર્તિને ॥

નમો રથ્યવિરથ્યાય ચતુષ્પથરથાય ચ ।
કૃષ્ણાજિનોત્તરીયાય વ્યાલયજ્ઞોપવીતિને ॥

ઈશાનવજ્રસન્ઘાતહરિકેશ નમોસ્તુ તે ।
ત્ર્યમ્બકામ્બિકનાથાય વ્યક્તાવ્યક્ત નમોસ્તુ તે ॥

કામ કામદ કામઘ્ન તૃપ્તાતૃપ્તવિચારિણે ।
સર્વ સર્વદ સર્વઘ્ન સન્ન્ધ્યારાગ નમોસ્તુ તે ॥

મહાબલ મહાબાહો મહાસત્વ મહાદ્યુતે । મહામેઘચલપ્રખ્ય મહાકાલ નમોસ્તુ તે ।
સ્થૂલજીર્ણાઙ્ગજટિલે વત્કલાજિનધારિણે ॥

દીપ્તસૂર્યાગ્નિજટિને વત્કલાજિનવાસસે ।
રસહસ્રસૂર્યપ્રતિમ તપોનિત્ય તમોસ્તુ તે ॥

ઉન્માદનુશતાવર્ત ગઙ્ગાતોયાર્દ્રમૂર્ધજ ।
ચન્દ્રવર્ત યુગાવર્ત મેઘાવર્ત નમોસ્તુ તે ॥

ત્વમન્નમત્તા ભોક્તા ચ અન્નદોઽન્નભુગેવ ચ ।
અન્નસ્રષ્ટા ચ પક્તા ચ પક્કભુક્પવનોઽનલઃ ॥

જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ સ્વેદજાશ્ચ તથોદ્ભિજાઃ ।
ત્વમેવ દેવદેવેશ ભૂતગ્રામશ્ચતુર્વિધઃ ॥

ચરાચરસ્ય સ્રષ્ટા ત્વં પ્રતિહર્તા તથૈવ ચ ।
ત્વામાહુર્બ્રહ્મવિદુષો બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદાંવર ॥

મનસઃ પરમા યોનિઃ ખં વાયુર્જ્યોતિષાં નિધિઃ ।
ઋક્સામાનિ તથોઙ્કારમાહુસ્ત્વાં બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

હાયિહાયિ હુવાહાયિ હાવુહાયિ તથાઽસકૃત્ ।
ગાયન્તિ ત્વાં સુરશ્રેષ્ઠ સામગા બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

યજુર્મયો ઋઙ્ભયશ્ચ ત્વમાહુતિમયસ્તથા ।
પઠ્યસે સ્તુતિભિશ્ચૈવ વેદોપનિષદાં ગણૈઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા વર્ણાવરાશ્ચ યે ।
ત્વમેવ મેઘસઙ્ઘાશ્ચ વિદ્યુત્સ્તનિતગર્જિતઃ ॥

સંવત્સરસ્ત્વામુતવો માસો માસાર્ધમેવ ચ ।
યુગં નિમેષાઃ કાષ્ઠાસ્ત્વં નક્ષત્રાણિ ગ્રહાઃ કલાઃ ॥

વૃક્ષાણાં કકુદોસિ ત્વં ગિરીણાં શિખરાણિ ચ ।
વ્યાઘ્રો મૃગાણાં પતતાં તાર્ક્ષ્યોઽનન્તશ્ચ ભોગિનામ્ ॥

ક્ષીરાદો હ્યુદધીનાં ચ યન્ત્રાણાં ધનુરેવ ચ ।
વજ્રઃ પ્રહરણાનાં ચ વ્રતાનાં સત્યમેવ ચ ॥

ત્વમેવ દ્વેષ ઇચ્છા ચ રાગો મોહઃ ક્ષમાક્ષમે ।
વ્યવસાયો ધૃતિર્લોભઃ કામક્રોધૌ જયાજયૌ ॥

ત્વં ગદી ત્વં શરી ચાપી ખટ્વાઙ્ગી ઝર્ઝરી તથા ।
છેત્તા ભેત્તા પ્રહર્તા ત્વં નેતા મન્તા પિતા મતઃ ॥

દશલક્ષણસંયુક્તો ધર્મોઽર્થઃ કામ એવ ચ ।
ગઙ્ગા સમુદ્રાઃ સરિતઃ પલ્વલાનિ સંરાસિ ચ ॥

લતા વલ્લ્યસ્તૃણૌષધ્યઃ પશવો મૃગપક્ષિણઃ ।
દ્રવ્યકર્મસમારમ્ભઃ કાલઃ પુષ્પફલપ્રદઃ ॥

આદિશ્ચાન્તશ્ચ દેવાનાં ગાયત્ર્યોઙ્કાર એવ ચ । હરિતો રોહિતો નીલઃ કૃષ્ણો રક્તસ્તથાઽરુણઃ ।
કદ્રુશ્ચ કપિલશ્ચૈવ કપોતો મેચકસ્તથા ॥

અવર્ણશ્ચ સુવર્ણશ્ચ વર્ણકારો ઘનોપમઃ ।
સુવર્ણનામા ચ તથા સુવર્ણપ્રિય એવ ચ ॥

ત્વમિન્દ્રશ્ચ યમશ્ચૈવ વરુણો ધનદોઽનલઃ ।
ઉપપ્લવશ્ચિત્રભાનુઃ સ્વર્ભાનુર્ભાનુરેવ ચ ॥

હોત્રં હોતા ચ હોમ્યં ચ હુતં ચૈવ તથા પ્રભુઃ ।
ત્રિસૌપર્ણં તથા બ્રહ્મ યજુષાં શતરુદ્રિયમ્ ॥

પવિત્રં ચ પવિત્રાણાં મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।
ગિરિકો હિણ્ડુકો વૃક્ષો જીવઃ પુદ્ગલ એવ ચ ॥

પ્રાણઃ સત્ત્વં રજશ્ચૈવ તમશ્ચાપ્રમદસ્તથા ।
પ્રાણોપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ॥

ઉન્મેષશ્ચ નિમેષશ્ચ ક્ષુતં જૃમ્ભિતમેવ ચ ।
લોહિતાન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મહાવક્રો મહોદરઃ ॥

સૂચીરોમા હરિશ્મશ્રુરૂર્ધ્વકેશશ્ચલાચલઃ ।
ગીતવાદિત્રતત્ત્વજ્ઞો ગીતવાદનકપ્રિયઃ ॥

મત્સ્યો જલચરો જાલ્યોઽકલઃ કેલિકલઃ કલિઃ ।
અકાલશ્ચાતિકાલશ્ચ દુષ્કાલઃ કાલ એવ ચ ॥

મૃત્યુઃ ક્ષુરશ્ચ કૃત્યશ્ચ પક્ષોઽપક્ષક્ષયન્કરઃ ।
મેઘકાલો મહાદંષ્ટ્રઃ સંવર્તકબલાહકઃ ॥

ઘણ્ટોઽઘણ્ટો ઘટી ઘણ્ટી ચરુચેલી મિલીમિલી ।
બ્રહ્મકાયિકમગ્નીનાં દણ્ડી મુણ્ડસ્ત્રિદણ્ડધૃક્ ॥

ચતુર્યુગશ્ચતુર્વેદશ્ચાતુર્હોત્રપ્રવર્તકઃ ।
ચાતુરાશ્રમ્યવેતા ચ ચાતુર્વર્ણ્યકરશ્ચ યઃ ॥

સદા ચાક્ષપ્રિયો ધૂર્તો ગણાધ્યક્ષો ગણાધિપઃ ।
રક્તમાલ્યામ્બરઘરો ગિરિશો ગિરિકપ્રિયઃ ॥

શિલ્પિકઃ શિલ્પિનાંશ્રેષ્ઠઃ સર્વશિલ્પપ્રવર્તકઃ ।
ભગનેત્રાઙ્કુશશ્ચણ્ડઃ પૂષ્ણો દન્તવિનાશનઃ ॥

સ્વાહાસ્વધાવષટ્્કારો નમસ્કારો નમો નમઃ ।
ગૂઢવ્રતો ગુહ્યતપાસ્તારકસ્તારકામયઃ ॥

ધાતા વિધાતા સન્ધાતા વિધાતા ધારણો ધરઃ ।
બ્રહ્મા તપશ્ચ સત્યં ચ બ્રહ્મચર્યમથાર્જવમ્ ॥

ભૂતાત્મા ભૂતકૃદ્ભૂતો ભૂતભવ્યવોદ્ભવઃ ।
ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતશ્ચૈવ ધ્રુવો દાન્તો મહેશ્વરઃ ॥

દીક્ષિતોઽદીક્ષિતઃ ક્ષાન્તો દુર્દાન્તોઽદાન્તનાશનઃ ।
ચન્દ્રાવર્તયુગાવર્તઃ સંવર્તઃ સમ્પ્રવર્તકઃ ॥

કામો વિન્દુરણુઃ સ્થૂલઃ કર્ણિકારસ્રજપ્રિયઃ ।
નન્દીમુખો ભીમમુખઃ સુમુખો દુર્મુખોઽમુખઃ ॥

ચતુર્મુખો બહુમુખો રણેષ્વગ્નિમુખસ્તથા ।
હિરણ્યગર્ભઃ શકુનિર્મહોરગપતિર્વિરાટ્ ॥

અધર્મહા મહાપાર્શ્વશ્ચણ્ડધારો ગણાધિપઃ ।
ગોનર્દો ગોપ્રતારશ્ચ ગોવૃષેશ્વરવાહનઃ ॥

ત્રૈલોક્યગોપ્તા ગોવિન્દો ગોમાર્ગોઽમાર્ગ એવ ચ ।
શ્રેષ્ઠઃ સ્થિરશ્ચ સ્થાણુશ્ચ નિષ્કમ્પઃ કમ્પ એવ ચ ॥

દુર્વારણો દુર્વિષહો દુઃસહો દુરતિક્રમઃ ।
દુર્ધર્પો દુષ્પ્રકમ્પશ્ચ દુર્વિષો દુર્જયો જયઃ ॥

શશઃ શશાઙ્કઃ શમનઃ શીતોષ્ણક્ષુજ્જરાધિકૃત્ ।
આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ વ્યાધિહા વ્યાધિરેવ ચ ॥

મમ યજ્ઞમૃગવ્યાધો વ્યાધીનામાગમો ગમઃ ।
શિખણ્ડી પુણ્ડરીકાક્ષઃ પુણ્ડરીકવનાલયઃ ॥

દણ્ડધારસ્ત્ર્યમ્બકશ્ચ ઉગ્રદણ્ડોઽણ્ડનાશનઃ ।
વિષાગ્નિપાઃ સુરશ્રેષ્ઠઃ સોમપાસ્ત્વં મરુત્પતિઃ ॥

અમૃતપાસ્ત્વં જગન્નાથ દેવદેવ ગણેશ્વરઃ । વિષાગ્નિપા મૃત્યુપાશ્ચ ક્ષીરપાઃ સોમપાસ્તથા ।
મધુશ્ચ્યુતાનામગ્રપાસ્ત્વં ત્વમેવ તુષિતાદ્યપાઃ ॥

હિરણ્યરેતાઃ પુરુષસ્ત્વમેવ ત્વં સ્ત્રી પુમાંસ્ત્વં ચ નપુંસકં ચ ।
બાલો યુવા સ્થવિરો જીર્ણદંષ્ટ્રસ્ત્વં નાગેન્દ્ર શક્રસ્ત્વં વિશ્વકૃદ્વિશ્વકર્તા ॥

વિશ્વકૃદ્વિશ્વકૃતાં વરેણ્યસ્ત્વં વિશ્વબાહો વિશ્વરૂપસ્તેજસ્વી વિશ્વતોમુખઃ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ ચક્ષુષી તે હૃદયં ચ પિતામહઃ ।

મહોદધિઃ સરસ્વતી વાગ્બલમનલો નિલઃ અહોરાત્રં નિમેષોન્મેષકર્મા ॥

ન બ્રહ્મા ન ચ ગોવિન્દઃ પૌરાણા ઋષયો ન તે ।
માહાત્મ્યં વેદિતું શક્તા યાથાતથ્યેન તે શિવ ॥

યા મૂર્તયઃ સુસૂક્ષ્માસ્તે ન મહ્યં યાન્તિ દર્શનમ્ ।
ત્રાહિ માં સતતં રક્ષ પિતા પુત્રમિવૌરસમ્ ॥

રક્ષ માં રક્ષણીયોઽહં તવાનઘ નમોસ્તુ તે ।
ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્ભક્તશ્ચાહં સદા ત્વયિ ॥

યઃ સહસ્રાણ્યનેકાપિ પુંસામાવૃત્ય દુર્દૃશઃ ।
તિષ્ઠત્યેકઃ સમુદ્રાન્તે સ મે ગોપ્તાઽસ્તુ નિત્યશઃ ॥

યં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ સત્વસ્થાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ યુઞ્જાનાસ્તસ્મૈ યોગાત્મને નમઃ ॥

જટિલે દણ્ડિને નિત્યં લમ્બોદરશરીરિણે ।
કમણ્ડલુનિષઙ્ગાય તસ્મૈ બ્રહ્માત્મને નમઃ ॥

યસ્ય કેશેષુ જીમૂતા નદ્યઃ સર્વાઙ્ગસન્ધિષુ ।
કુક્ષૌ સમુદ્રાશ્ચત્વારસ્તસ્મૈ તોયાત્મને નમઃ ॥

સમ્ભક્ષ્ય સર્વભૂતાનિ યુગાન્તે પર્યુપસ્થિતે ।
યઃ શેતે જલમધ્યસ્થસ્તં પ્રપદ્યેઽમ્બુશાયિનમ્ ॥

પ્રવિશ્ય વદનં રાહોર્યઃ સોમં પિબતે નિશિ ।
ગ્રસત્યર્કં ચ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વા માં સોઽભિરક્ષતુ ॥

યે ચાનુપતિતા ગર્ભા યથા ભાગાનુપાસતે ।
નમસ્તેભ્યઃ સ્વધા સ્વાહા પ્રાપ્નુવન્તુ મુદં તુ તે ॥

યેઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાઃ પુરુષા દેહસ્થાઃ સર્વદેહિનામ્ ।
રક્ષન્તુ તે હિ માં નિત્યં નિત્યં ચાપ્યાયયન્તુ મામ્ ॥

યેન રોદન્તિ દેહસ્થા દેહિનો રોદયન્તિ ચ ।
હર્ષયન્તિ ન હૃષ્યન્તિ નમસ્તેભ્યોઽસ્તુ નિત્યશઃ ॥

યે નદીષુ સમુદ્રેષુ પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ ।
વૃક્ષમૂલેષુ ગોષ્ઠેષુ કાન્તારે ગહનેષુ ચ ॥

ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ ચત્વરેષુ તટેષુ ચ ।
હસ્ત્યશ્વરથશાલાસુ જીર્ણોદ્યાનાલયેષુ ચ ॥

યેષુ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ।
ચન્દ્રાર્કયોર્મધ્યગતા યે ચ ચન્દ્રાર્કરશ્મિષુ ॥

રસાતલગતા યે ચ યે ચ તસ્મૈ પરં ગતાઃ ।
નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યો નમસ્તેભ્યોસ્તુ નિત્યશઃ ॥

યેષાં ન વિદ્યતે સઙ્ખ્યા પ્રમાણં રુપમેવ ચ ।
અસંખ્યેયગુણા રુદ્રા નમસ્તેભ્યોસ્તુ નિત્યશઃ ॥

સર્વભૂતકરો યસ્માત્સર્વભૂતપતિર્હરઃ ।
સર્વભૂતાન્તરાત્મા ચ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ॥

ત્વમેવ હીજ્યસે યસ્માદ્યજ્ઞૈર્વિવિધદક્ષિણૈઃ ।
ત્વમેવ કર્તા સર્વસ્ય તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ॥

અથવા માયયા દેવ સૂક્ષ્મયા તવ મોહિતઃ ।
એતસ્માત્કારણાદ્વાઽપિ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ ॥

પ્રસીદ મમ ભદ્રં તે ભવ ભાવગતસ્ય મે ।
ત્વયિ મે હૃદયં દેવ ત્વયિ બુદ્ધિર્મનસ્ત્વયિ ॥

સ્તુત્વૈવં સ મહાદેવં વિરરામ પ્રજાપતિઃ ।
ભગવાનપિ સુપ્રીતઃ પુનર્દક્ષમભાષત ॥

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે દક્ષ સ્તવેનાનેન સુવ્રત ।
બહુનાત્ર કિમુક્તેન મત્સમીપે ભવિષ્યસિ ॥

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય વાજપેયશતસ્ય ચ ।
પ્રજાપતે મત્પ્રસાદાત્ફલભાગી ભવિષ્યસિ ॥

અથૈનમબ્રવીદ્વાક્યં લોકસ્યાધિપતિર્ભવઃ ।
આશ્વાસનકરં વાક્યં વાક્યવિદ્વાક્યસમ્મિતમ્ ॥

દક્ષ દક્ષ ન કર્તવ્યો મન્યુર્વિઘ્નમિમં પ્રતિ ।
અહં યજ્ઞહરસ્તુભ્યં દૃષ્ટમેતત્પુરાતનમ્ ॥

ભૂયશ્ચ તે વરં દદ્મિ તં ત્વં ગૃહ્ણીષ્વ સુવ્રત ।
પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા તદિહૈકમનાઃ શૃણુ ॥

વેદાત્ષડઙ્ગાદુદ્ધૃત્ય સાઙ્ખ્યયોગાચ્ચ યુક્તિતઃ ।
તપઃ સુતપ્તં વિપુલં દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ ॥

અપૂર્વં સર્વતોભદ્રં સર્વતોમુખમવ્યયમ્ ।
અબ્દૈર્દશાહસંયુક્તં ગૂઢમપ્રાજ્ઞનિન્દિતમ્ ॥

વર્ણાશ્રમકૃતૈર્ધર્મૈર્વિપરીતં ક્વચિત્સમમ્ ।
ગતાન્તૈરધ્યવસિતમત્યાશ્રમમિદં વ્રતમ્ ॥

મયા પાશુપતં દક્ષ શુભમુત્પાદિતં પુરા ।
તસ્ય ચીર્ણસ્ય તત્સમ્યક્ફલં ભવતિ પુષ્કલમ્ ॥

તચ્ચાસ્તુ તે મહાભાગ ત્યજ્યતાં માનસો જ્વરઃ । એવમુક્ત્વા મહાદેવઃ સપત્નીકઃ સહાનુગઃ ।
અદર્શનમનુપ્રાપ્તો દક્ષસ્યામિતવિક્રમઃ ॥

દક્ષપ્રોક્તં સ્તવમિમં કીર્તયેદ્યઃ શૃણોતિ વા ।
નાશુભં પ્રાપ્નુયાત્કિઞ્ચિદ્દીર્ઘમાયુરવાપ્નુયાત્ ॥

યથા સર્વેષુ દેવેષુ વરિષ્ઠો ભગવાઞ્છિવઃ ।
તથા સ્તવો વરિષ્ઠોઽયં સ્તવાનાં બ્રહ્મસમ્મિતઃ ॥

યશોરાજ્યસુખૈશ્વર્યકામાર્થધનકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
શ્રોતવ્યો ભક્તિમાસ્થાય વિદ્યાકામૈશ્ચ યત્નતઃ ॥

વ્યાધિતો દુઃખિતો દીનશ્ચોરગ્રસ્તો ભયાર્દિતઃ ।
રાજકાર્યાભિયુક્તો વા મુચ્યતે મહતો ભયાત્ ॥

અનેનૈવ તુ દેહેન ગણાનાં સમતાં વ્રજેત્ ।
તેજસા યશસા ચૈવ યુક્તો ભવતિ નિર્મલઃ ॥

ન રાક્ષસાઃ પિશાચા વા ન ભૂતા ન વિનાયકાઃ ।
વિઘ્નં કુર્યુર્ગૃહે તસ્ય યત્રાયં પઠ્યતે સ્તવઃ ॥

શૃણુયાચ્ચૈવ યા નારી તદ્ભક્તા બ્રહ્મચારિણી ।
પિતૃપક્ષે માતૃપક્ષે પૂજ્યા ભવતિ દેવવત્ ॥

શૃણુયાદ્યઃ સ્તવં કૃત્સ્નં કીર્તયેદ્વા સમાહિતઃ ।
તસ્ય સર્વાણિ કર્માણિ સિદ્ધિં ગચ્છન્ત્યભીક્ષ્ણશઃ ॥

મનસા ચિન્તિતં યચ્ચ યચ્ચ વાચાઽનુકીર્તિતમ્ ।
સર્વં સમ્પદ્યતે તસ્ય સ્તવસ્યાસ્યાનુકીર્તનામ્ ॥

દેવસ્ય ચ ગુહસ્યાપિ દેવ્યા નન્દીશ્વરસ્ય ચ ।
બલિં સુવિહિતં કૃત્વા દમેન નિયમેન ચ ॥

તતસ્તુ યુક્તો ગૃહ્ણીયાન્નામાન્યાશુ યથાક્રમમ્ ।
ઈપ્સિતાઁલ્લભતે સોર્થાન્ભોગાન્કામાંશ્ચ માનવઃ ॥

મૃતશ્ચ સ્વર્ગમાપ્નોતિ તિર્યક્ષુ ચ ન જાયતે ।
ઇત્યાહ ભગવાન્વ્યાસઃ પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ ॥