મહાભારત · અધ્યાય 12.288

વૃત્રસ્ય તુ મહારાજ જ્વરાવિષ્ટસ્ય સર્વશઃ ।
અભવન્યાનિ લિઙ્ગાનિ શરીરે તાનિ મે શૃણુ ॥

જ્વલિતાસ્યોઽભવદ્ધોરો વૈવર્ણ્યં ચાગમત્પરમ્ ।
ગાત્રકમ્પશ્ચ સુમહાઞ્શ્વાસશ્ચાપ્યભવન્મહાન્ ॥

રોમહર્ષશ્ચ તીવ્રોઽભૂન્નિઃશ્વાસશ્ચ મહાન્નૃપ ।
શિવા ચાશિવસન્કાશા તસ્ય વક્રાત્સુદારુણા ॥

નિષ્પપાત મહાઘોરા સ્મૃતિર્નષ્ટાસ્ય ભારત ।
ઉત્કાશ્ચ જ્વલિતાસ્તસ્ય દીપ્તાઃ પાર્શ્વે પ્રપેદિરે ॥

ગૃધ્રાઃ કઙ્કા બલાકાશ્ચ વાચોઽમુઞ્ચન્સુદારુણાઃ ।
વૃત્રસ્યોપરિ સંહૃષ્ટાશ્ચક્રવત્પરિબભ્રમુઃ ॥

તતસ્તં રથમાસ્થાય દેવાપ્યાયિત આહવે ।
વજ્રોદ્યતકરઃ શક્રસ્તં દૈત્યં પ્રત્યવૈક્ષત ॥

અમાનુષમથો નાદં સ મુમોચ મહાસુરઃ ।
વ્યજૃમ્ભચ્ચૈવ રાજેન્દ્ર તીવ્રજ્વરસમન્વિતઃ ॥

અથાસ્ય જૃમ્ભતઃ શક્રસ્તતો વજ્રમવાસૃજત્ ।
સ વજ્રઃ સુમહાતેજા કાલાન્તકયમોપમઃ ॥

ક્ષિપ્રમેવ મહાકાયં વૃત્રં દૈત્યમપાતયત્ ।
તતો નાદઃ સમભવત્પુનરેવ સમન્તતઃ ॥

વૃત્રં વિનિહિતં દૃષ્ટ્વા દેવાનાં ભરતર્ષભ ।
વૃત્રં તુ હત્વા મઘવા દાનવારિર્મહાયશાઃ ॥

વજ્રેણ વિષ્ણુયુક્તેન દિવમેવ સમાવિશત્ ।
અથ વૃત્રસ્ય કૌરવ્ય શરીરાદભિનિઃસૃતા ॥

બ્રહ્મહત્યા મહાઘોરા રૌદ્રા લોકભયાવહા ।
કરાલદશના ભીમા વિકૃતા કૃષ્ણપિઙ્ગલા ॥

પ્રકીર્ણમૂર્ધજા ચૈવ ઘોરનેત્રા ચ ભારત ।
કપાલમાલિની ચૈવ કૃત્યેવ ભરતર્ષભ ॥

રુધિરાર્દ્રા ચ ધર્મજ્ઞ ચીરવલ્કલવાસિની ।
સાઽભિનિષ્ક્રમ્ય રાજેન્દ્ર તાદૃગ્રૃપા ભયાવહા ॥

વજ્રિણં મૃગયામાસ તદા ભરતસત્તમ ।
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય વૃત્રહા કુરુનન્દન ॥

સ્વર્ગાયાભિમુખઃ પ્રાયાલ્લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
સા વિનિઃસરમાણં તુ દૃષ્ટ્વા શક્રં મહૌજસમ્ ॥

કણ્ઠે જગ્રાહ દેવેન્દ્રં સુલગ્ના ચાભવત્તદા ।
સ હિ તસ્મિન્સમુત્પન્ને બ્રહ્મવધ્યાકૃતે ભયે ॥

નલિન્યા વિસમધ્યસ્થ ઉવાસાબ્દગણાન્બહૂન્ ।
અનુસૃત્ય તુ યત્નાત્સ તયા વૈ બ્રહ્મહત્યયા ॥

તદા ગૃહીતઃ કૌરવ્ય નિસ્તેજાઃ સમપદ્યત ।
તસ્યા વ્યપોહને શક્રઃ પરં યત્નં ચકાર હ ॥

ન ચાશકત્તાં દેવેન્દ્રો બ્રહ્મવધ્યાં વ્યપોહિતુમ્ ।
ગૃહીત એવ તુ તયા દેવેન્દ્રો ભરતર્ષભ ॥

પિતામહમુપાગમ્ય શિરસા પ્રત્યપૂજયત્ ।
જ્ઞાત્વા ગૃહીતં શક્રં સ દ્વિજપ્રવરવધ્યયા ॥

બ્રહ્મા સ ચિન્તયામાસ તદા ભરતસત્તમ ।
તામુવાચ મહાબાહો બ્રહ્મવધ્યાં પિતામહઃ ॥

સ્વરેણ મધુરેણાથ સાન્ત્વયન્નિવ ભારત ।
મુચ્યતાં ત્રિદશેન્દ્રોયં મત્પ્રિયં કુરુ ભામિની ॥

બ્રૂહિ કિં તે કરોમ્યદ્ય કામં કિં ત્વમિહેચ્છસિ ॥
બ્રહ્મહત્યોવાચ ।

ત્રિલોકપૂજિતે દેવે પ્રીતે ત્રૈલોક્યકર્તરિ ।
કૃતમેવ હિ મન્યામિ નિવાસં તુ વિધત્સ્વ મે ॥

ત્વયા કૃતેયં મર્યાદા લોકસંરક્ષણાર્થિના ।
સ્થાપના વૈ સુમહતી ત્વયા દેવ પ્રવર્તિતા ॥

પ્રીતે તુ ત્વયિ ધર્મજ્ઞ સર્વલોકેશ્વર પ્રભો ।
શક્રાદપગમિષ્યામિ નિવાસં સંવિધત્સ્વ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તથેતિ તાં પ્રાહ તદા બ્રહ્મવધ્યાં પિતામહઃ ।
ઉપાયતઃ સ શક્રસ્ય બ્રહ્મવધ્યાં વ્યપોહિતુમ્ ॥

તતઃ સ્વયમ્ભુવા ધ્યાતસ્તત્ર વહ્નિર્મહાત્મના ।
બ્રહ્માણમુપસન્ગમ્ય તતો વચનમબ્રવીત્ ॥

પ્રાપ્તોઽસ્મિ ભગવન્દેવ ત્વત્સકાશમનિન્દિત્ ।
યત્કર્તવ્યં મયા દેવ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

બહુધા વિભજિષ્યામિ બ્રહ્મવધ્યામિમામહમ્ ।
શક્રસ્યાદ્ય વિમોક્ષાર્થં ચતુર્ભાગં પ્રતીચ્છ વૈ ॥
અગ્નિરુવાચ ।

મમ મોક્ષસ્ય કોઽન્તો વૈ બ્રહ્મન્ધ્યાયસ્વ વૈ પ્રભો ।
એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું તત્વતો લોકપૂજિત ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

યસ્ત્વાં જ્વલન્તમાસાદ્ય સ્વયં વૈ માનવઃ ક્વચિત્ ।
બીજૌષધિરસૈર્વહ્ને ન યક્ષ્યતિ તમોવૃતઃ ॥

તમેષા યાસ્યતિ ક્ષિપ્રં તત્રૈવ ચ નિવત્સ્યતિ ।
બ્રહ્મવધ્યા હવ્યવાહ વ્યેતુ તે માનસો જ્વરઃ ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રતિજગ્રાહ તદ્વચો હવ્યકવ્યભુક્ ।
પિતામહસ્ય ભગવાંસ્તથા ચ તદભૂત્પ્રભો ॥

તતો વૃક્ષૌષધિતૃણં સમાહૂય પિતામહઃ ।
ઇમમર્થં મહારાજ વક્તું સમુપચક્રમે ॥

ઇયં પુત્રાદનુપ્રાપ્તા બ્રહ્મહત્યા મહાભયા । પુરુહૂતં ચતુર્થાંશમસ્યા યૂયં પ્રતીચ્છત ॥

તતો વૃક્ષૌષધિતૃણં તથૈવોક્તં યથાતથમ્ ।
વ્યથિતં વહ્નિવદ્રાજન્બ્રહ્માણમિદમબ્રવીત્ ॥

અસ્માકં બ્રહ્મવધ્યાયાઃ કોઽન્તો લોકપિતામહ ।
સ્વભાવનિહતાનસ્માન્ન પુનર્હન્તુમર્હસિ ॥

વયમગ્નિં તથા શીતં વર્ષં ચ પવનેરિતમ્ ।
સહામઃ સતતં દેવ તથા ચ્છેદનભેદને ॥

બ્રહ્મવધ્યામિમામદ્ય ભવતઃ શાસનાદ્વયમ્ । ગ્રહીષ્યામસ્ત્રિલોકેશ મોક્ષં ચિન્તયતાં ભવાન્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।

પર્વકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે યો વૈ છેદનભેદનમ્ ।
કરિષ્યતિ નરો મોહાત્તમેષાઽનુગમિષ્યતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો વૃક્ષૌષધિતૃણમેવમુક્તં મહાત્મના ।
બ્રહ્માણમભિસમ્પૂજ્ય જગામાશુ યથાગતમ્ ॥

આહૂયાપ્સરસો દેવસ્તતો લોકપિતામહઃ ।
વાચા મધુરયા પ્રાહ સાન્ત્વયન્નિવ ભારત ॥

ઇયમિન્દ્રાદનુપ્રાપ્તા બ્રહ્મવધ્યા વરાઙ્ગનાઃ ।
ચતુર્થમસ્યા ભાગાંશં મયોક્તાઃ સમ્પ્રતીચ્છત ॥
અપ્સરસ ઊચુઃ ।

ગ્રહણે કૃતબુદ્ધીનાં દેવેશ તવ શાસનાત્ ।
મોક્ષં સમયતોઽસ્માકં ચિન્તયસ્વ પિતામહ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

રજસ્વલાસુ નારીષુ યો વૈ મૈથુનમાચરેત્ ।
તમેષા યાસ્યતિ ક્ષિપ્રં વ્યેતુ વો માનસો જ્વરઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તથેતિ હૃષ્ટમનસ ઇત્યુક્ત્વાઽપ્સરસાં ગણાઃ ।
સ્વાનિ સ્થાનાનિ સમ્પ્રાપ્ય રેમિરે ભરતર્ષભ ॥

તતસ્ત્રિલોકકૃદ્દેવઃ પુનરેવ મહાતપાઃ ।
અથઃ સઞ્ચિન્તયામાસ ધ્યાતાસ્તાશ્ચાપ્યથાગમન્ ॥

તાસ્તુ સર્વાઃ સમાગમ્ય બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્ ।
ઇદમૂચુર્વચો રાજન્પ્રણિપત્ય પિતામહમ્ ॥

ઇમાઃ સ્મ દેવ સમ્પ્રાપ્તાસ્ત્વત્સકાશમરિન્દમ્ ।
શાસનાત્તવ લોકેશ સમાજ્ઞાપય નઃ પ્રભો ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

ઇયં વૃત્રાદનુપ્રાપ્તા પુરુહૂતં મહાભયા ।
બ્રહ્મવધ્યા ચતુર્થાંશમસ્યા યૂયં પ્રતીચ્છત ॥
આપ ઊચુઃ ।

એવં ભવતુ લોકેશ યથા વદસિ નઃ પ્રભો ।
મોક્ષં સમયતોઽસ્માકં સઞ્ચિન્તયિતુમર્હસિ ॥

ત્વં હિ દેવેશ સર્વસ્ય જગતઃ પરમા ગતિઃ ।
કોઽન્યઃ પ્રસાદ્યો હિ ભવેદ્યઃ કૃચ્છ્રાન્નઃ સમુદ્ધરેત્ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

અલ્પા ઇતિ મતિં કૃત્વા યો નરો બુદ્ધિમોહિતઃ ।
શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષાણિ યુષ્માસુ પ્રતિમોક્ષ્યતિ ॥

તમિયં યાસ્યતિ ક્ષિપ્રં તત્રૈવ ચ નિવત્સ્યતિ ।
તથા વો ભવિતા મોક્ષ ઇતિ સત્યં બ્રવીમિ વઃ ॥

તતો વિમુચ્ય દેવેન્દ્રં બ્રહ્મવધ્યા યુધિષ્ઠિર ।
યથા નિસૃષ્ટં તં વાસમગમદ્દેવશાસનાત્ ॥

એવં શક્રેણ સમ્પ્રાપ્તા બ્રહ્મવધ્યા જનાધિપ ।
પિતામહમનુજ્ઞાપ્ય સોઽશ્વમેધમકલ્પયત્ ॥

શ્રૂયતે ચ મહારાજ સમ્પ્રાપ્તા વાસવેન વૈ ।
બ્રહ્મવધ્યા તતઃ શુદ્ધિં હયમેધેન લબ્ધવાન્ ॥

સમવાપ્ય શ્રિયં દેવો હત્વાઽરીંશ્ચ સહસ્રશઃ ।
પ્રહર્ષમતુલં લેભે વાસવઃ પૃથિવીપતે ॥

વૃત્રસ્ય રુધિરાચ્ચૈવ બુદ્બુદાઃ પાર્થ જજ્ઞિરે ।
દ્વિજાતિભિરભક્ષ્યાસ્તે દીક્ષિતૈશ્ચ તપોધનૈઃ ॥

સર્વાવસ્થં ત્વમપ્યેષાં દ્વિજાતીનાં પ્રિયં કુરુ ।
ઇમે હિ ભૂતલે દેવાઃ પ્રથિતાઃ કુરુનન્દન ॥

એવં શક્રેણ કૌરવ્ય બુદ્ધિસૌક્ષ્મ્યાન્મહાસુરઃ ।
ઉપાયપૂર્વં નિહતો વૃત્રો હ્યમિતતેજસા ॥

એવં ત્વમપિ કૌન્તેય પૃથિવ્યામપરાજિતઃ ।
ભવિષ્યસિ યથા દેવઃ શતક્રતુરમિત્રહા ॥

યે તુ શક્રકથાં દિવ્યામિમાં પર્વસુપર્વસુ ।
વિપ્રમધ્યે વદિષ્યન્તિ ન તે પ્રાપ્સ્યન્તિ કિલ્વિષં ॥

ઇત્યેતદ્વૃત્રમાશ્રિત્ય શક્રસ્યાત્યદ્ભુતં મહત્ ।
કથિતં કર્મ તે તાત કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥