મહાભારત · અધ્યાય 12.287

અહો ધર્મિષ્ઠતા તસ્ય વૃત્રસ્યામિતતેજસઃ ।
યસ્ય વિજ્ઞાનમતુલં વિષ્ણોર્ભક્તિશ્ચ તાદૃશી ॥

દુર્વિજ્ઞેયમિદં તસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
કથં વા રાજશાર્દૂલ પદં તુ જ્ઞાતવાનસૌ ॥

ભવતા કથિતં હ્યેતચ્છ્રદ્દધે ચાહમચ્યુત ।
ભૂયશ્ચ મે સમુત્પન્ના બુદ્ધિરવ્યક્તદર્શના ॥

કથં વિનિહતો વૃત્રઃ શક્રેણ ભરતર્ષભ ।
ધાર્મિકો વિષ્ણુભક્તશ્ચ તત્ત્વજ્ઞશ્ચ તદન્વયે ॥

એતન્મે સંશયં બ્રૂહિ પૃચ્છતે ભરતર્ષભ ।
વૃત્રઃ સ રાજશાર્દૂલ યથા શક્રેણ નિર્જિતઃ ॥

યથા ચૈવાભવદ્યુદ્ધં તચ્ચાચક્ષ્વ પિતામહ ।
વિસ્તરેણ મહાબાહો પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રથેનેન્દ્રઃ પ્રયાતો વૈ સાર્ધં સુરગણૈઃ પુરા ।
દદર્શાથાગ્રતો વૃત્રં ધિષ્ઠિતં પર્વતોપમમ્ ॥

યોજનાનાં શતાન્યૂર્ધ્વં પઞ્ચોન્છ્રિતમરિન્દમ્ ।
શતાનિ વિસ્તરેણાથ ત્રીણિ ચાભ્યધિકાનિ વૈ ॥

તત્પ્રેક્ષ્ય તાદૃશં રૂપં ત્રૈલોક્યેનાપિ દુર્જયમ્ ।
વૃત્રસ્ય દેવાઃ સન્ત્રસ્તા ન શાન્તિમુપલેભિરે ॥

શક્રસ્ય તુ તદા રાજન્નૂરુસ્તમ્ભો વ્યજાયત ।
ભયાદ્વૃત્રસ્ય સહસા દૃષ્ટ્વા તદ્રૂપમુત્તમમ્ ॥

તતો નાદઃ સમભવદ્વાદિત્રાણાં ચ નિઃસ્વનઃ ।
દેવાસુરાણાં સર્વેષાં તસ્મિન્યુદ્ધે હ્યુપસ્થિતે ॥

અથ વૃત્રસ્ય કૌરવ્ય દૃષ્ટ્વા શક્રમવસ્થિતમ્ ।
ન સમ્ભ્રમો ન ભીઃ કાચિદાસ્થા વા સમજાયત ॥

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં ત્રૈલોક્યસ્ય ભયન્કરમ્ ।
શક્રસ્ય ચ સુરેન્દ્રસ્ય વૃત્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

અસિભિઃ પટ્ટસૈઃ શૂલૈઃ શક્તિતોમરમ્રુદ્ગરૈઃ ।
શિલાભિર્વિવિધાભિશ્ચ કાર્મુકૈશ્ચ મહાસ્વનૈઃ ॥

અસ્ત્રૈશ્ચ વિવિર્ધૌર્દિવ્યૈઃ પાવકોલ્કાભિરેવ ચ ।
દેવાસુરૈસ્તતઃ સૈન્યૈઃ સર્વમાસીત્સમાકુલમ્ ॥

પિતામહપુરોગાશ્ચ સર્વે દેવગણાસ્તદા ।
ઋષયશ્ચ મહાભાગાસ્તદ્યુદ્ધં દ્રષ્ટુમાગમન્ ॥

વિમાનાગ્ર્યૈર્મહારાજ સિદ્ધાશ્ચ ભરતર્ષભ ।
ગન્ધર્વાશ્ચ વિમાનાગ્રૈરપ્સરોભિઃ સમાગમન્ ॥

તતોઽન્તરિક્ષમાવૃત્ય વૃત્રો ધર્મભૂતાં વરઃ ।
અશ્મવર્ષેણ દેવેન્દ્રં સર્વતઃ સમવાકિરત્ ॥

તતો દેવગણાઃ ક્રુદ્ધાઃ સર્વતઃ શરવૃષ્ટિભિઃ ।
અશ્મવર્ષમપોહન્ત વૃત્રપ્રેરિતમાહવે ॥

વૃત્રસ્તુ કુરુશાર્દૂલ મહામાયો મહાબલઃ ।
મોહયામાસ દેવેન્દ્રં માયાયુદ્ધેન સર્વશઃ ॥

તસ્ય વૃત્રાર્દિતસ્યાથ મોહ આસીચ્છતક્રતોઃ ।
રથન્તરેણ તં તત્ર વસિષ્ઠઃ સમબોધયત્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

દેવશ્રેષ્ઠોઽસ્તિ દેવેન્દ્ર દૈત્યાસુરનિબર્હણ ।
ત્રૈલોક્યબલસંયુક્તઃ કસ્માચ્છક્ર વિષીદસિ ॥

એષ બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ શિવશ્ચૈવ જગત્પતિઃ ।
સોમશ્ચ ભગવાન્દેવઃ સર્વે ચ પરમર્ષયઃ ॥

સમુદ્વિગ્નં સમીક્ષ્ય ત્વાં સ્વસ્તીત્યૂચુર્જયાય તે । મા કાર્ષીઃ કશ્મલં શક્ર કશ્ચિદેવેતરો યથા ।
આર્યાં યુદ્ધે મતિં કૃત્વા જહિ શત્રૂન્સુરાધિપ ॥

એષ લોકગુરુસ્ત્ર્યક્ષઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ।
નિરીક્ષતે ત્વાં ભગવાંસ્ત્યજ મોહં સુરાધિપ ॥

એતે બ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ ।
સ્તવેન શક્ર દિવ્યેન સ્તુવન્તિ ત્વાં જયાય વૈ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં સમ્બોધ્યમાનસ્ય વસિષ્ઠેન મહાત્મના ।
અતીવ વાસવસ્યાસીદ્બલમુત્તમતેજસઃ ॥

તતો બુદ્ધિમુપાગમ્ય ભગવાન્પાકશાસનઃ ।
યોગેન મહતા યુક્તસ્તાં માયાં વ્યપકર્ષત ॥

તતોઽઙ્ગિરઃ સુતઃ શ્રીમાંસ્તે ચૈવ સુમહર્ષયઃ ।
દૃષ્ટ્વા વૃત્રસ્ય વિક્રાન્તુમુપાગમ્ય મહેશ્વરમ્ ॥

ઊચુર્વૃત્રવિનાશાર્થં લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
તતો ભગવતસ્તેજો જ્વરો ભૂત્વા જગત્પતેઃ ॥

સમાવિશત્તદા રૌદ્રં વૃત્રં લોકપતિં તદા ।
વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્દેવઃ સર્વલોકાભિપૂજિતઃ ॥

ઐન્દ્રં સમાવિશુદ્વજ્રં લોકસંરક્ષણે રતઃ । તતો બૃહસ્પતિર્ધીમાનુપાગમ્ય શતક્રતુમ્ ।
વસિષ્ઠશ્ચ મહાતેજાઃ સર્વે ચ પરમર્ષયઃ ॥

તે સમાસાદ્ય વરદં વાસવં લોકપૂજિતમ્ ।
ઊચુરેકાગ્રમનસો જહિ વૃત્રમિતિ પ્રભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

એષ વૃત્રો મહાઞ્શક્રે બલેન મહતા વૃતઃ ।
વિશ્વાત્મા સર્વગશ્ચૈવ બહુમાયશ્ચ વિશ્રુતઃ ॥

તદેનમસુરશ્રેષ્ઠં ત્રૈલોક્યેનાપિ દુર્જયમ્ ।
જહિ ત્વં યોગમાસ્થાય માવમંસ્થાઃ સુરેશ્વર ॥

અનેન હિ તપસ્તપ્તં બલાર્થમમરાધિપ ।
ષષ્ટિં વર્ષસહસ્રાણિ બ્રહ્મા ચાસ્મૈ વરં દદૌ ॥

મહત્ત્વં યોગિનાં ચૈવ મહામાયત્વમેવ ચ ।
મહાબલત્વં ચ તથા તેજશ્ચાગ્ર્યં સુરેશ્વર ॥

એતત્ત્વાં મામકં તેજઃ સમાવિશતિ વાસવ ।
વૃત્રમેવં ત્વવધ્યં તં વજ્રેણ જહિ દાનવમ્ ॥
શક્ર ઉવાચ ।

ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન દિતિજં સુદુરાસદમ્ ।
વજ્રેણ નિહનિષ્યામિ પશ્યતસ્તે સુરર્ષભ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આવિશ્યમાને દૈત્યે તુ જ્વરેણાથ મહાસુરે ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ હર્ષાન્નાદો મહાનભૂત્ ॥

તતો દુન્દુભયશ્ચૈવ શઙ્ખ્યાશ્ચ સુમહાસ્વનાઃ ।
મુરજા ડિણ્ડિભાશ્ચૈવ પ્રાવાદ્યન્ત સહસ્રશઃ ॥

અસુરાણાં તુ સર્વેષાં સ્મૃતિલોપો મહાનભૂત્ ।
માયાનાશશ્ચ બલવાન્ક્ષણેન સમપદ્યત ॥

તમાવિષ્ટમથો જ્ઞાત્વા ઋષયો દેવતાસ્તથા ।
સ્તુવન્તઃ શક્નમીશાનં તથા પ્રાચોદયન્નપિ ॥

રથસ્થસ્ય હિ શક્રસ્ય યુદ્ધકાલે મહાત્મનઃ ।
ઋષિભિઃ સ્તૂયમાનસ્ય રૂપમાસીન્સુદુર્દૃશમ્ ॥