મહાભારત · અધ્યાય 12.285

ધન્યાધન્યા ઇતિ જનાઃ સર્વેઽસ્માન્પ્રવદન્ત્યુત ।
ન દુઃખિતતરઃ કશ્ચિત્પુમાનસ્માભિરસ્તિ હ ॥

લોકસમ્ભાવિતૈર્દુઃખં યત્પ્રાપ્તં કુરુસત્તમ ।
પ્રાપ્ય જાતિં મનુષ્યેષુ દેવૈરપિ પિતામહ ॥

કદા વયં કરિષ્યામઃ સન્ન્યાસં દુઃખભેષજમ્ ।
દુઃખમેતચ્છરીરાણાં ધારણં કુરુસત્તમ ॥

વિમુક્તાઃ સપ્તદશભિર્હેતુભૂતૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થૈર્ગુણૈશ્ચૈવ અષ્ટાભિશ્ચ પિતામહ ॥

ન ગચ્છન્તિ પુનર્ભાવં મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
કદા વયં ગમિષ્યામો રાજ્યં હિત્વા પરન્તપ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નાસ્ત્યનન્તં મહારાજ સર્વં સઙ્ખ્યાનગોચરમ્ ।
પુનર્ભાવોપિ સંખ્યાતો નાસ્તિ કિઞ્ચિદિહાચલમ્ ॥

ન ચાપિ ગમ્યતે રાજન્નૈષ દોષઃ પ્રસઙ્ગતઃ ।
ઉદ્યોગાદેવ ધર્મજ્ઞાઃ કાલેનૈવ ગમિષ્યથ ॥

નેશેઽયં સતતં દેહી નૃપતે પુણ્યપાપયોઃ ।
તત એવ સમુત્થેન તમસા રુધ્યતેઽપિ ચ ॥

યથાઞ્જનમયો વાયુઃ પુનર્માનઃશિલં રજઃ ।
અનુપ્રવિશ્ય તદ્વર્ણો દૃશ્યતે રઞ્જયન્દિશઃ ॥

તથા કર્મફલૈર્દેહી રઞ્જિતસ્તમસા વૃતઃ ।
વિવર્ણો વર્ણમાશ્રિત્ય દેહેષુ પરિવર્તતે ॥

જ્ઞાનેન હિ યદા જન્તુરજ્ઞાનપ્રભવં તમઃ ।
વ્યપોહતિ તદા બ્રહ્મ પ્રકાશેત સનાતનમ્ ॥

અયત્નસાધ્યં મુનયો વદન્તિ ચે ચાપિ મુક્તાસ્તદુપાસિતવ્યાઃ ।
ત્વયા ચ લોકેન ચ સામરેણ તસ્માન્ન શામ્યન્તિ મહર્ષિસઙ્ઘાઃ ॥

અસ્મિન્નર્થે પુરા ગીતં શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ।
યથા દૈત્યેન વૃત્રેણ ભ્રષ્ટૈશ્વર્યેણ ચેષ્ટિતમ્ ॥

નિર્જિતેનાસહાયેન હૃતરાજ્યેન ભારત ।
અશોચતા શત્રુમધ્યે બુદ્ધિમાસ્થાય કેવલામ્ ॥

ભ્રષ્ટૈશ્વર્યં પુરા વૃત્રમુશના વાક્યમબ્રવીત્ ।
કચ્ચિત્પરાજિતસ્યાદ્ય ન વ્યથા તેઽસ્તિ દાનવ ॥
વૃત્ર ઉવાચ ।

સત્યેન તપસા ચૈવ વિદિત્વા સન્ક્ષયં હ્યહમ્ ।
ન શોચામિ ન હૃષ્યામિ ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ॥

કાલસઞ્ચોદિતા જીવા મજ્જન્તિ નરકેઽવશાઃ ।
પરિહૃષ્ટાનિ સર્વાણિ દિવ્યાન્યાહુર્મનીષિણઃ ॥

ક્ષપયિત્વા તુ તં કાલં ગણિતં કાલચોદિતાઃ ।
સાવશેષેણ કાલેન સન્ધાવન્તિ પુનઃપુનઃ ॥

તિર્યગ્યોનિસહસ્રાણિ ગત્વા નરકમેવ ચ ।
નિર્ગચ્છન્ત્યવશા જીવાઃ કાલબન્ધનબન્ધનાઃ ॥

એવં સંસરમાણાનિ હ્યહં ભૂતાનિ દૃષ્ટવાન્ ।
યથા કર્મ તથા લાભ ઇતિ શાસ્ત્રનિદર્શનમ્ ॥

તિર્યગ્ગચ્છન્તિ નરકં માનુષ્યં દૈવમેવ ચ ।
સુખદુઃખે પ્રિયે દ્વેષ્યે ચરિત્વા પૂર્વમેવ ચ ॥

કૃતાન્તવિધિસંયુક્તઃ સર્વો લોકઃ પ્રપદ્યતે ।
ગતં ગચ્છન્તિ ચાધ્વાનં સર્વભૂતાનિ સર્વદા ॥

કાલસઙ્ખ્યાનસઙ્ખ્યેયં સૃષ્ટિસ્થિતિપરાયણમ્ । તં ભાષમાણં ભગવાનુશના પ્રત્યભાષત ।
ઇમાન્દુષ્ટપ્રલાપાંસ્ત્વં તાત કસ્માત્પ્રભાષતે ॥
વૃત્ર ઉવાચ ।

પ્રત્યક્ષમેતદ્ભવતસ્તથાઽન્યેષાં મનીષિણામ્ ।
મયા યજ્જયલુબ્ધેન પુરા તપ્તં મહત્તપઃ ॥

ગન્ધાનાદાય ભૂતાનાં રસાંશ્ચ વિવિધાનપિ ।
અવર્ધં ત્રીન્સમાક્રમ્ય લોકાન્વૈ સ્વેન તેજસા ॥

જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તો વૈહાયસગતિસ્તથા ।
અજેયઃ સર્વભૂતાનામાસં નિત્યમપેતભીઃ ॥

ઐશ્વર્યં તપસા પ્રાપ્તં ભ્રષ્ટં તચ્ચ સ્વકર્મભિઃ ।
ધૃતિમાસ્થાય ભગવન્ન શોચામિ તતસ્ત્વહમ્ ॥

યુયુત્સતા મહેન્દ્રેણ પુરા સાર્ધં મહાત્મના ।
તતો મે ભગવાન્દૃષ્ટો હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥

વૈકુણ્ઠઃ પુરુષોઽનન્તઃ શુક્લો વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।
મુઞ્જકેશો હરિશ્મશ્રુઃ સર્વભૂતપિતામહઃ ॥

નૂનં તુ તસ્ય તપસઃ સાવશેષં મમાસ્તિ વૈ ।
યદહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ ભવન્તં કર્મણઃ ફલમ્ ॥

ઐશ્વર્યં વૈ મહદ્બ્રહ્મન્વર્ણે કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
નિવર્તતે ચાપિ પુનઃ કથમૈશ્વર્યમુત્તમમ્ ॥

ભવન્તિ કસ્માદ્ભૂતાનિ પ્રવર્તન્તે યથા પુનઃ ।
કિં વા ફલં પરં પ્રાપ્ય જીવસ્તિષ્ઠતિ શાશ્વતઃ ॥

કેન વા કર્મણા શક્યમથ જ્ઞાનેન કેન વા ।
બ્રહ્મર્ષે તત્ફલં પ્રાપ્તું તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

ઇતીદમુક્તઃ સ મુનિસ્તદાનીં પ્રત્યાહ યત્તચ્છૃણુ રાજસિંહ ।
મયોચ્યમાનં પુરુષર્ષભ ત્વ મનન્યચિત્તઃ સહ સોદરીયૈઃ ॥