મહાભારત · અધ્યાય 12.280

મોક્ષઃ પિતામહેનોક્ત ઉપાયાન્નાનુપાયતઃ ।
તમુપાયં યથાન્યાયં શ્રોતુમિચ્છામિ ભારત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ત્વય્યેવૈતન્મહાપ્રાજ્ઞ યુક્તં નિપુણદર્શનમ્ ।
યદુપાયેન સર્વાર્થં નિત્યં મૃગયસેઽનઘ ॥

કરણે ઘટસ્ય યા બુદ્ધિર્ઘટોત્પત્તૌ ન સા મતા ।
એવં ધર્માભ્યપાયેષુ નાન્યદ્ધર્મેષુ કારણમ્ ॥

પૂર્વે સમુદ્રે યઃ પન્થાઃ સ ન ગચ્છતિ પશ્ચિમમ્ ।
એકઃ પન્થા હિ મોક્ષસ્ય તન્મે વિસ્તરતઃ શૃણુ ॥

ક્ષમયા ક્રોધમુચ્છિન્દ્યાત્કામં સન્કલ્પવર્જનાત્ ।
સત્વસંસેવાનદ્ધીરો નિદ્રામુચ્છેત્તુમર્હતિ ॥

અપ્રમાદાદ્ભયં રક્ષેચ્છ્વાસં ક્ષેત્રજ્ઞશીલનાત્ ।
ઇચ્છાં દ્વેષં ચ કામં ચ ધૈર્યેણ વિનિવર્તયેત્ ॥

ભ્રમં સમ્મોહમાવર્તમભ્યાસાદ્વિનિવર્તયેત્ ।
નિદ્રાં ચાપ્રતિભાં ચૈવ જ્ઞાનાભ્યાસેન તત્ત્વવિત્ ॥

ઉપદ્રવાંસ્તથા રોગાન્હિતજીર્ણમિતાશનાત્ ।
લોભં મોહં ચ સન્તોષાદ્વિષયાંસ્તત્ત્વદર્શનાત્ ॥

અનુક્રોશાદધર્મં ચ જયેદ્ધર્મમવેક્ષયા ।
આયત્યા ચ જયેદાશામર્થં સઙ્ગવિવર્જનાત્ ॥

અનિત્યત્વેન ચ સ્નેહં ક્ષુધં યોગેન પણ્ડિતઃ ।
કારુણ્યેનાત્મનો માનં તૃષ્ણાં ચ પરિતોષતઃ ॥

ઉત્થાનેન જયેત્તન્દ્રીં વિતર્કં નિશ્ચયાજ્જયેત્ ।
મૌનેન બહુભાષાં ચ શૌર્યેણ ચ ભયં જયેત્ ॥

યચ્છેદ્વાઙ્ભનસી બુદ્ધ્યા તાં યચ્છેજ્જ્ઞાનચક્ષુષા ।
જ્ઞાનમાત્મા મહાન્યચ્છેત્તં યચ્છેજ્જ્ઞાનમાત્મનઃ ॥

તદેતદુપશાન્તેન બોદ્ધવ્યં શુચિકર્મણા ।
યોગદોષાન્સમુચ્છિદ્યાત્પઞ્ચ યાન્કવયો વિદુઃ ॥

કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ ભયં સ્વપ્નં ચ પઞ્ચમમ્ ।
પરિત્યજ્ય નિષેવેત તથેમાન્યોગસાધનાન્ ॥

ધ્યાનમધ્યયનં દાનં સત્યં હ્રીરાર્જવં ક્ષમા ।
શૌચમાહારતઃ શુદ્ધિરિન્દ્રિયાણાં ચ સંયમઃ ॥

એતૈર્વિવર્ધતે તેજઃ પાપ્માનમપહન્તિ ચ ।
સિધ્યન્તિ ચાસ્ય સન્કલ્પા વિજ્ઞાનં ચ પ્રવર્તતે ॥

ધૂતપાપઃ સ તેજસ્વી લધ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિનીષેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥

અમૂઢત્વમસઙ્ગિત્વં કામક્રોધવિવર્જનમ્ ।
અદૈન્યમનુદીર્ણત્વમનુદ્વેગો વ્યવસ્થિતિઃ ॥

એષ માર્ગો હિ મોક્ષસ્ય પ્રસન્નો વિમલઃ શુચિઃ ।
તથા વાક્કાયમનસાં નિયમઃ કામતોઽન્યથા ॥