મહાભારત · અધ્યાય 12.279

કથં ભવતિ પાપાત્મા કથં ધર્મં કરોતિ વા ।
કેન નિર્વેદમાદત્તે મોક્ષં વા કેન ગચ્છતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વિદિતાઃ સર્વધર્માસ્તે સ્થિત્યર્થમનુપૃચ્છસિ ।
શૃણુ મોક્ષં સનિર્વેદં પાપં ધર્મં ચ મૂલતઃ ॥

વિજ્ઞાનાર્થં હિ પઞ્ચાનામિચ્છાપૂર્વં પ્રવર્તતે ।
પ્રાપ્યતાં વર્તતે કામો દ્વેષો વા ભરતર્ષભ ॥

તતસ્તદર્થં યતતે કર્મ ચારભતે મહત્ ।
ઇષ્ટાનાં રૂપગન્ધાનામભ્યાસં ચ ચિકીર્ષતિ ॥

તતો રાગઃ પ્રભવતિ દ્વેષશ્ચ તદનન્તરમ્ ।
તતો લોભઃ પ્રભવતિ મોહશ્ચ તદનન્તરમ્ ॥

લોભમોહાભિભૂતસ્ય રાગદ્વેષાન્વિતસ્ય ચ ।
ન ધર્મે જાયતે બુદ્ધિર્વ્યાજાદ્ધર્મં કરોતિ ચ ॥

વ્યાજેન ચરતે ધર્મમર્થં વ્યાજેન રોચતે ।
વ્યાજેન સિદ્ધ્યમાનેષુ ધર્મેષુ કુરુનન્દન ॥

તત્રૈવ કુરુતે બુદ્ધિં તતઃ પાપં ચિકીર્ષતિ ।
સુહૃદ્ભિર્વાર્યમાણોઽપિ પણ઼્ડિતૈશ્ચાપિ ભારત ॥

ઉત્તરં ન્યાયસમ્બદ્ધં બ્રવીતિ વિધિચોદિતમ્ ।
અધર્મસ્ત્રિવિધસ્તસ્ય વર્ધતે રાગમોહજઃ ॥

પાપં ચિન્તયતે કર્મ પ્રબ્રવીતિ કરોતિ ચ ।
તસ્યાધર્મપ્રવૃત્તસ્ય દોષાન્પશ્યન્તિ સાધવઃ ॥

એકશીલાશ્ચ મિત્રત્વં ભજન્તે પાપકર્મિણઃ ।
સ નેહ સુખમાપ્નોતિ કુત એવ પરત્ર વૈ ॥

એવં ભવતિ પાપાત્મા ધર્માત્માનં તુ મે શૃણુ ।
યથા કુશલધર્મા સ કુશલં પ્રતિપદ્યતે ॥

કુશલેનૈવ ધર્મેણ ગતિમિષ્ટાં પ્રપદ્યતે ।
ય એતાન્પ્રજ્ઞયા દોષાન્પૂર્વમેવાનુપશ્યતિ ॥

કુશલસ્તુ સુખાર્થાય સાધૂંશ્ચાપ્યુપસેવતે ।
તસ્ય સાધુસમાચારાદભ્યાસાચ્ચૈવ વર્ધતે ॥

પ્રાજ્ઞો ધર્મે ચ રમતે ધર્મં ચૈવોપજીવતિ ।
સોઽથ ધર્માદવાપ્તેષુ ધનેષુ કુરુનન્દન ॥

તસ્યૈવ સિઞ્ચતે મૂલં ગુણાન્પશ્યતિ યત્ર વૈ ।
ધર્માત્મા ભવતિ હ્યેવં મિત્રં ચ લભતે શુભમ્ ॥

સ મિત્રધનલાભાત્તુ પ્રેત્ય ચેહ ચ નન્દતિ ।
શબ્દે સ્પર્શે રસે રૂપે તથા ગન્ધે ચ ભારત ॥

પ્રભુત્વં લભતે જન્તુર્ધર્મસ્યૈતત્ફલં વિદુઃ ।
સ તુ ધર્મફલં લબ્ધ્વા ન તૃષ્યતિ યુધિષ્ઠિર ॥

ધર્મે સ્થિતાનાં કૌન્તેય સર્વભોગક્રિયાસુ ચ । અતૃપ્યમાણો નિર્વેદમાદત્તે જ્ઞાનચક્ષુષા ।
પ્રજ્ઞાચક્ષુર્યદા કામે દોષમેવાનુપશ્યતિ ॥

શબ્દે સ્પર્શે તથા રૂપે ન ચ ભાવયતે મનઃ ।
વિમુચ્યતે તદા કામાન્ન ચ ધર્મં વિમુઞ્ચતિ ॥

સર્વત્યાગે ચ યતતે દૃષ્ટ્વા લોકં ક્ષયાત્મકમ્ ।
તતો મોક્ષાય યતતે નાનુપાયાદુપાયતઃ ॥

શનૈર્નિર્વેદમાદત્તે પાપં કર્મ જહાતિ ચ ।
ધર્માત્મા ચૈવ ભવતિ મોક્ષં ચ લભતે પરમ્ ॥

એતત્તે કથિતં તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
પાપં ધર્મસ્તથા મોક્ષો નિર્વેદશ્ચૈવ ભારત ॥

તસ્માદ્ધર્મે પ્રવર્તેથાઃ સર્વાવસ્થં યુધિષ્ઠિર ।
ધર્મે સ્થિતાનાં કૌન્તેય સિદ્ધિર્ભવતિ શાશ્વતી ॥