મહાભારત · અધ્યાય 12.277

ધર્મમર્થં ચ કામં ચ વેદાઃ શંસન્તિ ભારત ।
કસ્ય લાભો વિશિષ્ટોઽત્ર તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કુણ્ડધારેણ યત્પ્રીત્યા ભક્તાયોપકૃતં પુરા ॥

અધનો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્કામાદ્ધનમવૈક્ષત ।
યજ્ઞાર્થં સતતોઽર્થાર્થી તપોઽતપ્યત દારુણમ્ ॥

સ નિશ્ચયમથો કૃત્વા પૂજયામાસ દેવતાઃ ।
ભક્ત્યા ન ચૈવાધ્યગચ્છદ્ધનં સમ્પૂજ્ય દેવતાઃ ॥

તતશ્ચિન્તામનુપ્રાપ્તઃ કતમદ્દૈવતં તુ તત્ ।
યન્મે દ્રુતં પ્રસીદેત માનુષૈરજડીકૃતમ્ ॥

સોઽથ સૌમ્યેન મનસા દેવાનુચરમન્તિકે ।
પ્રત્યપશ્યજ્જલધરં કુણ્ડધારમવસ્થિતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વૈવ તં મહાબાહું તસ્ય ભક્તિરજાયત ।
અયં મે ધાસ્યતિ શ્રેયો વપુરેતદ્ધિ તાદૃશમ્ ॥

સન્નિકૃષ્ટશ્ચ દેવસ્ય ન ચાન્યૈર્માનુષૈર્વૃતઃ ।
એષ મે દાસ્યતિ ધનં પ્રભૂતં શીઘ્રમેવ ચ ॥

તતો ધૂપૈશ્ચ ગન્ધૈશ્ચ માલ્યૈરુચ્ચાવચૈરપિ ।
બલિભિર્વિવિધાભિશ્ચ પૂજયામાસ તં દ્વિજઃ ॥

તતસ્ત્વલ્પેન કાલેન તુષ્ટો જલધરસ્તદા ।
તસ્યોપકારનિયતામિમાં વાચમુવાચ હ ॥

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચોરે ભગ્નવ્રતે તથા ।
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ॥

આશાયાસ્તનયોઽધર્મઃ ક્રોધોઽસૂયાસુતઃ સ્મૃતઃ ।
લોભઃ પુત્રો નિકૃત્યાસ્તુ કૃતઘ્નો નાર્હતિ પ્રજાં ॥

તતઃ સ બ્રાહ્મણઃ સ્વપ્ને કુણ્ડધારસ્ય તેજસા ।
અપશ્યત્સર્વભૂતાનિ કુશેષુ શયિતસ્તદા ॥

શમેન તપસા ચૈવ ભક્ત્યા ચ નિરુપસ્કૃતઃ ।
શુદ્ધાત્મા બ્રાહ્મણો રાત્રૌ નિદર્શનમપશ્યત ॥

માણિભદ્રં સ તત્રસ્થં દેવતાનાં મહાદ્યુતિમ્ ।
અપશ્યત મહાત્માનં વ્યાદિશન્તં યુધિષ્ઠિર ॥

તત્ર દેવાઃ પ્રયચ્છન્તિ રાજ્યાનિ ચ ધનાનિ ચ ।
શુભૈઃ કર્મભિરારબ્ધાઃ પ્રચ્છિદન્ત્યશુભેષુ ચ ॥

પશ્યતામથ યક્ષાણં કુણ્ડધારો મહાદ્યુતિઃ ।
નિષ્પત્ય પતિતો ભૂમૌ દેવાનાં ભરતર્ષભ ॥

તતસ્તુ દેવવચનાન્મણિભદ્રો મહામનાઃ ।
ઉવાચ પતિતં ભૂમૌ કુણ્ડધાર કિમિચ્છસિ ॥
કુણ્ડધાર ઉવાચ ।

યદિ પ્રસન્ના દેવા મે ભક્તોઽયં બ્રાહ્મણો મમ ।
અસ્યાનુગ્રહમિચ્છામિ કૃતં કિઞ્ચિત્સુખોદયમ્ ॥

તતસ્તં માણિભદ્રસ્તુ પુનર્વચનમબ્રવીત્ દેવાનામેવ વચનાત્કુણ્ડધારં માહદ્યુતિમ્ ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે કૃતકૃત્યઃ સુખી ભવ ।
ધનાર્થી યદિ વિપ્રોઽયં ધનમસ્મૈ પ્રદીયતામ્ ॥

યાવદ્ધનં પ્રાર્થયતે બ્રાહ્મણોઽયં સથા તવ ।
દેવાનાં શાસનાત્તાવદસઙ્ખ્યેયં દદામ્યહમ્ ॥

વિચાર્ય કુણ્ડધારસ્તુ માનુષ્યં ચલમધ્રુવમ્ ।
તપસો મતિમાધત્ત બ્રાહ્મણસ્ય યશસ્વિનઃ ॥
કુણ્ડધાર ઉવાચ ।

નાહં ધનાનિ યાચામિ બ્રાહ્મણાય ધનપ્રદ ।
અન્યમેવાહમિચ્છામિ ભક્તાયાનુગ્રહં કૃતમ્ ॥

પૃથિવીં રત્નપૂર્ણાં વા મહદ્વા રત્નસઞ્ચયમ્ ।
ભક્તાય નાહમિચ્છમિ ભવેદેષ તુ ધાર્મિકઃ ॥

ધર્મેઽસ્ય રમતાં બુદ્ધિર્ધર્મં ચૈવોપજીવતુ ।
ધર્મપ્રધાનો ભવતુ મમૈષોઽનુગ્રહો મતઃ ॥
માણિભદ્ર ઉવાચ ।

સદા ધર્મફલં રાજ્યં સુખાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ફલાન્યેવાયમશ્નાતુ કાયક્લેશવિવર્જિતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતસ્તદેવ બહુશઃ કુણ્ડધારો મહાયશાઃ ।
અભ્યાસમકરોદ્ધર્મે તતસ્તુષ્ટાસ્તુ દેવતાઃ ॥
માણિભદ્ર ઉવાચ ।

પ્રીતાસ્તે દેવતાઃ સર્વા દ્વિજસ્યાસ્ય તથૈવ ચ ।
ભવિષ્યત્યેષ ધર્માત્મા ધર્મે ચાધરસ્યતે મતિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ પ્રીતો જલધરઃ કૃતકાર્યો યુધિષ્ઠિર ।
ઈપ્સિતં મનસો લબ્ધ્વા વરમન્યૈઃ સુદુર્લભમ્ ॥

તતોઽપશ્યત ચીરાણિ સૂક્ષ્માણિ દ્વિજસત્તમઃ ।
પાર્શ્વતોઽભ્યાશતો ન્યસ્તાન્યથ નિર્વેદમાગતઃ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

અયં ન સુકૃતં વેત્તિ કો ન્વન્યો વેત્સ્યતે કૃતમ્ ।
ગચ્છામિ વનમેવાહં પરં ધર્મેણ જીવિતુમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નિર્વેદાદ્દેવતાનાં ચ પ્રસાદાત્સ દ્વિજોત્તમઃ ।
વનં પ્રવિશ્ય સુમહત્તપ આરબ્ધવાંસ્તદા ॥

દેવતાતિથિશેષેણ ફલમૂલાશનો દ્વિજઃ ।
ધર્મે ચાસ્ય મહારાજ દૃઢા બુદ્ધિરજાયત ॥

ત્યક્ત્વા મૂલફલં સર્વં પર્ણાહારોઽભવદ્દ્વિજઃ ।
પર્ણં ત્યક્ત્વા જલાહારઃ પુનરાસીદ્દ્વિજસ્તદા ॥

વાયુભક્ષસ્તતઃ પશ્ચાદ્બહૂન્વર્ષગણાનભૂત્ ।
ન ચાસ્ય ક્ષીયતે પ્રાણસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

ધર્મે ચ શ્રદ્દધાનસ્ય તપસ્યુગ્રે ચ વર્તતઃ ।
કાલેન મહતા તસ્ય દિવ્યા દૃષ્ટિરજાયત ॥

તસ્ય બુદ્ધિઃ પ્રાદુરાસીદ્યદિ દદ્યામહં ધનમ્ ।
તુષ્ટઃ કસ્યચિદેવેહ મિથ્યા વાઙ્ગ ભવેન્મમ ॥

તતઃ પ્રહૃષ્ટવદનો ભૂય આરબ્ધવાંસ્તપઃ ।
ભૂયશ્ચાચિન્તયત્સિદ્ધો યત્પરં સોઽભિમન્યતે ॥

યદિ દદ્યામહં રાજ્યં તુષ્ટો વૈ યસ્ય કસ્યચિત્ ।
સ ભવેદચિરાદ્રાજા ન મિથ્યા વાગ્ભવેન્મમ ॥

તસ્ય સાક્ષાત્કુણ્ડધારો દર્શયામાસ ભારત ।
બ્રાહ્મણસ્ય તપોયોગાત્સૌહૃદેનાભિચોદિતઃ ॥

સમાગમ્ય સ તેનાથ પૂજાં ચક્રે યથાવિધિ ।
બ્રાહ્મણઃ કુણ્ડધારસ્ય વિસ્મિતશ્ચાભવન્નૃપ ॥

તતોઽબ્રવીત્કુણ્ડધારો દિવ્યં તે ચક્ષુરુત્તમમ્ ।
પશ્ય રાજ્ઞાં ગતિં વિપ્ર લોકાંશ્ચૈવ તુ ચક્ષુષા ॥

તતો રાજસહસ્રાણિ મગ્નાનિ નિરયે તદા ।
દૂરાદપશ્યદ્વિપ્રઃ સ દિવ્યયુક્તેન ચક્ષુષા ॥
કુણ્ડધાર ઉવાચ ।

માં પૂજયિત્વા ભાવેન યદિ ત્વં દુઃખમાપ્નુયાઃ ।
કૃતં મયા ભવેત્કિં તે કશ્ચ તેઽનુગ્રહો ભવેત્ ॥

પશ્યપશ્ય ચ ભૂયસ્ત્વં કામાનિચ્છેત્કથં નરઃ ।
સ્વર્ગદ્વારં હિ સંરુદ્ધં માનુષેષુ વિશેષતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતોઽપશ્યત્સ કામં ચ ક્રોધં લોભં ભયં મદમ્ । નિદ્રાં તન્દ્રીં તથાઽલસ્યમાવૃત્ત્ય પુરુષાન્સ્થિતાન્ ॥
કુણ્ડધાર ઉવાચ ।

એતૈર્લોકાઃ સુસંરુદ્ધા દેવાનાં માનુષાદ્ભયમ્ ।
તથૈવ દેવવચનાદ્વિઘ્નં કુર્વન્તિ સર્વશઃ ॥

ન દેવૈરનનુજ્ઞાતઃ કશ્ચિદ્ભવતિ ધાર્મિકઃ ।
એષ શક્તોસ્મિ તપસા દાતું રાજ્યં ધનાનિ ચ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ પપાત શિરસા બ્રાહ્મણસ્તોયધારિણે ।
ઉવાચ ચૈનં ધર્માત્મા મહાન્મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ ॥

કામલોભાનુબન્ધેન પુરા તે યદસૂયિતમ્ ।
મયા સ્નેહમવિજ્ઞાય તત્ર મે ક્ષન્તુમર્હસિ ॥

ક્ષાન્તમેવ મયેત્યુક્ત્વા કુણ્ડધારો દ્વિજર્ષભમ્ ।
સમ્પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

તતઃ સર્વાંસ્તદા લોકાન્બ્રાહ્મણોઽનુચચાર હ ।
કુણ્ડધારપ્રસાદેન તપસા સિદ્ધિમાગતઃ ॥

વિહાયસા ચ ગમનં તથા સન્કલ્પિતાર્થતા ।
ધર્માચ્છક્ત્યા તથા યોગાદ્યા ચૈવ પરમા ગતિઃ ॥

દેવતા બ્રાહ્મણાઃ સન્તો યક્ષા માનુષચારણાઃ ।
ધાર્મિકાન્પૂજયન્તીહ ન ધનાઢ્યાન્ન કામિનઃ ॥

સુપ્રસન્ના હિ તે દેવા યત્તે ધર્મે રતા મતિઃ ।
ધને સુખકલા કાચિદ્ધર્મે તુ પરમં સુખમ્ ॥