મહાભારત · અધ્યાય 12.276

વેદાઃ પ્રમાણં લોકાનાં ન વેદાઃ પૃષ્ઠતઃ કૃતાઃ ।
દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્ ॥

શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।
શરીરમેતત્કુરુતે યદ્વેદે કુરુતે તનુમ્ ॥

કૃતશુદ્ધશરીરો હિ પાત્રં ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ।
આનન્ત્યમનુચિન્ત્યેદં કર્મણાં તદ્બ્રબીમિ તે ॥

નિરાગમમનૈતિહ્યમત્યક્ષં લોકસાક્ષિકમ્ ।
ધર્મ ઇત્યેવ યે યજ્ઞાન્વિતન્વન્તિ નિરાશિષઃ ॥

ઉત્પન્નત્યાગિનો લુબ્ધાઃ કૃપાસૂયાવિવર્જિતાઃ ।
ધનિનામેષ વૈ પન્થાસ્તીર્થેષુ પ્રતિપાદનમ્ ॥

અનાશ્રિતાઃ પાપકૃત્યાઃ કદાચિત્કર્મયોગિનઃ ।
મનઃ સન્કલ્પસંસિદ્ધા વિશુદ્ધજ્ઞાનનિશ્ચયાઃ ॥

અક્રુધ્યન્તોઽનસૂયન્તો નિરહન્કારમત્સરાઃ ।
જ્ઞાનનિષ્ઠાસ્ત્રિશુક્લાશ્ચ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥

આસન્ગૃહસ્થા ભૂયિષ્ઠા અપક્રાન્તાઃ સ્વકર્મસુ ।
રાજાનશ્ચ તથા યુક્તા બ્રાહ્મણાશ્ચ યથાવિધિ ॥

સમા હ્યાર્જવસમ્પન્નાઃ સન્તુષ્ટા જ્ઞાનનિશ્ચયાઃ ।
પ્રત્યક્ષધર્માઃ શુચયઃ શ્રદ્દધાનાઃ પરાવરે ॥

પુરસ્તાદ્ભાવિતાત્માનો યથાવચ્ચરિતવ્રતાઃ ।
ચરન્તિ ધર્મં કૃચ્છ્રેઽપિ દુર્ગે ચૈવાપિ સંહતાઃ ॥

સંહત્ય ધર્મં ચરતાં પુરાઽસીત્સુખમેવ તત્ ।
તેષાં નાસીદ્વિધાતવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં કથઞ્ચન ॥

સત્યં હિ ધર્મમાસ્થાય દુરાધર્ષતમા મતાઃ ।
ન માત્રામનુરુધ્યન્તે ન ધર્મચ્છલમન્તતઃ ॥

ય એવ પ્રથમઃ કલ્પસ્તમેવાત્ર ચરન્મહાન્ ॥

અસ્યાં સ્થિતૌ સ્થિતાનાં હિ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ।
યદા તુ દુર્બલાત્માનઃ પ્રાયશ્ચિત્તં તદા ભવેત્ ॥

એત એવંવિધાઃ પ્રાહુઃ પુરાણા યજ્ઞવાહનાઃ ।
ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાઃ શુચયો વૃત્તવન્તો યશસ્વિનઃ ॥

યજન્તોઽહરહર્યજ્ઞૈર્નિરાશીર્બન્ધના બુધાઃ ।
તેષા યજ્ઞાશ્ચ વેદાશ્ચ કર્માણિ ચ યથાગમમ્ ॥

આગમાશ્ચ યથાકામં સન્કલ્પાશ્ચ યથાવ્રતમ્ ।
અપેતકામક્રોધાનાં દુશ્ચરાચારકર્મણામ્ ॥

સ્વકર્મભિઃ શંસિતાનાં પ્રકૃત્યા શંસિતાત્મનામ્ ।
ઋજૂનાં શમનિત્યાનાં સ્વેષુ કર્મસુ વર્તતામ્ ॥

સર્વમાનન્ત્યમેવાસીદિતિ નઃ શાશ્વતાશ્ચુતિઃ ।
તેષામદીનસત્વાનાં દુશ્ચરાચારકર્મણામ્ ॥

સ્વકર્મભિઃ સંસિતાનાં તપો ઘોરત્વમાગતમ્ ।
સં સદાચારમાશ્ચર્યં પુરાણં શાશ્વતં ધ્રુવમ્ ॥

અશક્નુવદ્ભિશ્ચરિતું કિઞ્ચિદ્ધર્મેષુ સૂચિતમ્ ।
નિરાપદ્ધર્મ આચારો હ્યપ્રમાદોઽપરાભવઃ ॥

સર્વવર્ણેષુ યત્તેષુ નાસીત્કશ્ચિદ્વ્યતિક્રમઃ ।
ધર્મમેકં ચતુષ્પાદમાશ્રિતાસ્તે નરા વિભો ॥

તં સન્તો વિધિવત્પ્રાપ્ય ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
ગૃહેભ્ય એવ નિષ્ક્રમ્ય વનમન્યે સમાશ્રિતાઃ ॥

ગૃહમેવાભિસંશ્રિત્ય તતોઽન્યે બ્રહ્મચારિણઃ ।
વ્યસ્તમેકં ચતુર્ધા તુ બ્રાહ્મણા આશ્રમં વિદુઃ ॥

સર્વે સર્વત્ર તિષ્ઠન્તો ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ । એવ એવંવિધાઃ પ્રાહુઃ પુરાણા બ્રહ્મચારિણઃ ॥

ત એતે દિવિ દૃશ્યન્તે જ્યોતિર્ભૂતા દ્વિજાતયઃ । નક્ષત્રાણીવ ધિષ્ણ્યેષુ બહવસ્તારકાગણાઃ ।
આનન્ત્યમુપસમ્પ્રાપ્તાઃ સન્તોષાદિતિ વૈદિકમ્ ॥

યદ્યાગચ્છન્તિ સંસારં પુનર્યોનિષુ તાદૃશાઃ ।
ન લિપ્યન્તે પારકૃત્યૈઃ કદાચિત્કર્મયોનિતઃ ॥

એવમેવ બ્રહ્મચારી શુશ્રૂષુર્ઘોરનિશ્ચયઃ ।
એવંયુક્તો બ્રાહ્મણઃ સ્યાદન્યો બ્રાહ્મણકો ભવેત્ ॥

કર્મૈવ પુરુષસ્યાહ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
એવં પક્વકષાયાણામાનન્ત્યેન શ્રુતેન ચ ॥

સર્વમાનન્ત્યમેવાસીદિતિ નઃ શાશ્વતી શ્રુતિઃ ।
તેષામપેતતૃષ્ણાનાં નિર્ણિક્તાનાં શુભાત્મનામ્ ॥

ચતુર્થ ઔપનિષદો ધર્મઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।
સંસિદ્ધૈઃ સેવ્યતે નિત્યં બ્રાહ્મણૈર્નિયતાત્મભિઃ ॥

સન્તોષમૂલસ્ત્યાગાત્મા જ્ઞાનાધિષ્ઠાનમુચ્યતે ।
અપવર્ગમતિર્નિત્યો યતિધર્મઃ સનાતનઃ ॥

સાધારણઃ કેવલો વા યથાબલમુપાસ્યતે । ગચ્છન્તે બલિનઃ ક્ષેમં દુર્બલોઽત્રાવસીદતિ ।
બ્રાહ્મણઃ પદમન્વિચ્છન્સંસારાન્મુચ્યતે શુચિઃ ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

યે ભુઞ્જતે યે દદતે યજન્તેઽધીયતે ચ યે ।
માત્રાભિર્ધર્મલુબ્ધાભિર્યે વા ત્યાગં સમાશ્રિતાઃ ॥

એતેષાં પ્રેત્યભાવે તુ કતમઃ સ્વર્ગજિત્તમઃ ।
એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મન્યાથાતથ્યેન પૃચ્છતઃ ॥
કપિલ ઉવાચ ।

પરિગ્રહાઃ શુભાઃ સર્વે ગુણતોઽભ્યુદયાશ્ચ તે ।
ન તુ ત્યાગસુખં પ્રાપ્તા એતત્ત્વમપિ પશ્યસિ ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

ભવન્તો જ્ઞાનનિષ્ઠા વૈ ગૃહસ્થાઃ કર્મનિશ્ચયાઃ ।
આશ્રમાણાં ચ સર્વેષાં નિષ્ઠાયામૈક્યમુચ્યતે ॥

એકત્વેન પૃથક્ત્વેન વિશેષો નાન્ય ઉચ્યતે ।
તદ્યથાવદ્યથાન્યાયં ભગવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ॥
કપિલ ઉવાચ ।

શરીરપક્તિઃ કર્માણિ જ્ઞાનં તુ પરમા ગતિઃ ।
પક્વે કષાયવિજ્ઞાનં યથા જ્ઞાનં ચ તિષ્ઠતિ ॥

આનૃશંસ્યં ક્ષમા શાન્તિરહિંસા સત્યમાર્જવમ્ ।
અદ્રોહોઽનભિમાનશ્ચ હ્રીસ્તિતિક્ષા શમસ્તથા ॥

પન્થાનો બ્રહ્મણસ્ત્વેત એતૈઃ પ્રાપ્નોતિ યત્પરમ્ ।
તદ્વિદ્વાનનુબુદ્ધ્યેત મનસા કર્મનિશ્ચયમ્ ॥

યાં વિપ્રાઃ સર્વતઃ શાન્તા વિશુદ્ધા જ્ઞાનનિશ્ચયાઃ ।
ગતિં ગચ્છન્તિ સન્તુષ્ટાસ્તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્ ॥

વેદાંશ્ચ વેદિતવ્યં ચ વિદિત્વા ચ યથાસ્થિતિમ્ ।
એવં વેદવિદિત્યાહુરતોઽન્યો વાતરેચકઃ ॥

સર્વં વિદુર્વેદવિદો વેદે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
વેદે હિ નિષ્ઠા સર્વસ્ય યદ્યદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ॥

એષૈવ નિષ્ઠા સર્વત્ર યત્તદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
એતદન્તં ચ મધ્યં ચ સચ્ચાઽસચ્ચ વિજાનતઃ ॥

સમાપ્તં ત્યાગ ઇત્યેવ શમ ઇત્યેવ નિશ્ચિતમ્ ।
સન્તોષ ઇત્યનુગતમપવર્ગે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ઋતં સત્યં વિદિતં વેદિતવ્યં સર્વસ્યાત્મા સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ ।
સર્વં સુખં યચ્છિવમુત્તરં ચ બ્રહ્માવ્યક્તં પ્રભવશ્ચાવ્યયં ચ ॥

તેજઃ ક્ષમા શાન્તિરનામયં શુભં તથાવિધં વ્યોમ સનાતનં ધ્રુવમ્ ।
એતૈઃ શબ્દૈર્ગમ્યતે બુદ્ધિનેત્રૈ સ્તસ્મૈ નમો બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણાય ॥