મહાભારત · અધ્યાય 12.273

કથં રાજા પ્રજા રક્ષેન્ન ચ કિઞ્ચિત્પ્રતાપયેત્ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં સતાં શ્રેષ્ઠ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
દ્યુમત્સેનસ્ય સંવાદં રાજ્ઞા સત્યવતા સહ ॥

અવ્યાહૃતં વ્યાજહાર સત્યવાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
વધાય નીયમાનેષુ પિતુરેવાનુશાસનાત્ ॥

અધર્મતાં યાતિ ધર્મો યાત્યધર્મશ્ચ ધર્મતામ્ ।
વધો નામ ભવેદ્ધર્મો નૈતદ્ભવિતુમર્હતિ ॥
દ્યુમત્સેન ઉવાચ ।

અથ ચેદવધો ધર્મોઽધર્મઃ કો જાતુચિદ્ભવેત્ ।
દસ્યવશ્ચેન્ન હન્યેરન્સત્યવન્સન્કરો ભવેત્ ॥

મમેદમિતિ નાસ્યૈતત્પ્રવર્તેત કલૌ યુગે ।
લોકયાત્રા ન ચૈવ સ્યાદશ્ચ ચેદ્વેત્થ શંસ નઃ ॥
સત્યવાનુવાચ ।

સર્વ એવ ત્રયો વર્ણાઃ કાર્યા બ્રાહ્મણબન્ધનાઃ ।
ધર્મપાશનિબદ્ધાનાં નાલ્પોઽપ્યપચરિષ્યતિ ॥

યો યસ્તેષામપચરેત્તમાચક્ષીત વૈ દ્વિજઃ ।
અયં મે ન શૃણોતીતિ તસ્મિન્રાજા પ્રધારયેત્ ॥

તત્ત્વાભાવેન યચ્છાસ્ત્રં તત્કુર્યાન્નાન્યથા વધઃ । અસમીક્ષ્યૈવ કર્માણિ નીતિશાસ્ત્રં યથાવિધિ ।
દસ્યૂન્નિહન્તિ વૈ રાજા ભૂયસો વાઽપ્યનાગસઃ ॥

ભાર્યા માતા પિતા પુત્રો હન્યન્તે પુરુષેણ તે ।
પરેણાપકૃતો રાજા તસ્માત્સમ્યક્પ્રધારયેત્ ॥

અસાધુશ્ચૈવ પુરુષો લભતે શીતમેકદા ।
સાધોશ્ચાપિ હ્યસાધુભ્યઃ શોભના જાયતે પ્રજાઃ ॥

ન મૂલઘાતઃ કર્તવ્યો નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
અપિ ખલ્વવધેનૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ॥

ઉદ્વે તેન બન્ધેન વિરૂપકરણેન ચ ।
વધદણ્ડેન ક્લિશ્યા ન પુરોહિતસસદિ ॥

યદા પુરોહિતં વા તે પર્યેયુઃ શરણૈપિણઃ ।
કરિષ્યામઃ પુનર્બ્રહ્મન્ન પાપમિતિ વાદિનઃ ॥

તદા વિસર્ગમર્હાઃ સ્યુરિતીદં ધાતૃશાસનમ્ ।
વિભ્રદ્દણ્ડાજિનં મુણ્ડો બ્રાહ્મણોઽર્હતિ શાસનમ્ ॥

ગરીયાંસો ગરીયાંસમપરાધે પુનઃ પુનઃ ।
તદા વિસર્ગમર્હન્તિ ન યથા પ્રથમે તથા ॥
દ્યુમત્સેન ઉવાચ ।

યત્રયત્રૈવ શક્યેરન્સંયન્તું સમયે પ્રજાઃ । સ તાવાન્પ્રોચ્યતે ધર્મો યાવન્ન પ્રતિલઙ્ઘ્યતે ।
અહન્યમાનેષુ પુનઃ સર્વમેવ પરાભવેત્ ॥

પૂર્વે પૂર્વતરે ચૈવ સુશાસ્યા હ્યભવઞ્જનાઃ ।
મૃદવઃ સત્યભૂયિષ્ઠા અલ્પદ્રોહાલ્પમન્યવઃ ॥

પુરા ધિગ્દણ્ડ એવાસીદ્વાગ્દણ્ડસ્તદનન્તરમ્ ।
આસીદાદાનદણ્ડોઽપિ વધદણ્ડોઽદ્ય વર્તતે ॥

વધેનાપિ ન શક્યન્તે નિયન્તુમપરે જનાઃ ॥

નૈવ દસ્યુર્મનુષ્યાણાં ન દેવાનામિતિ શ્રુતિઃ ।
ન ગન્ધર્વપિતૃણાં ચ કઃ કસ્યેહ ન કશ્ચન ॥

પક્વં શ્મશાનાદાદત્તે પિશાચાંશ્ચાપિ દૈવતમ્ ।
તેષુ યઃ સમયં કશ્ચિત્કુર્વીત હતબુદ્ધિષુ ॥
સત્યવાનુવાચ ।

તાન્ન શક્નોષિ ચેત્સાધૂન્પરિત્રાતુમહિંસયા ।
કસ્યચિદ્ભૂતભવ્યસ્ય લોભેનાન્તં તથા કુરુ ॥

રાજાનો લોકયાત્રાર્થં તપ્યન્તે પરમં તપઃ ।
તેઽપત્રપન્તિ તાદૃગ્ભ્યસ્તથાવૃત્તા ભવન્તિ ચ ॥

વિત્રાસ્યમાનાઃ સુકૃતો ન કામાદ્ધન્તિ દુષ્કૃતીન્ ।
સુકૃતેનૈવ રાજાનો ભૂયિષ્ઠં શાસતે પ્રજાઃ ॥

શ્રેયસઃ શ્રેયસોઽપ્યેવં વૃત્તં લોકોઽનુવર્તતે ।
સદૈવ હિ ગુરોર્વૃત્તમનુવર્તન્તિ માનવાઃ ॥
દ્યુમત્સેન ઉવાચ ।

આત્માનમસમાધાય સમાધિત્સતિ યઃ પરાન્ ।
વિષયેષ્વિન્દ્રિયવશં માનવાઃ પ્રહસન્તિ તમ્ ॥

યો રાજ્ઞો દમ્ભમોહેન કિઞ્ચિત્કુર્યાદસામ્પ્રતમ્ ।
સર્વોપાયૈર્નિયમ્યઃ સ તથા પાપાન્નિવર્તતે ॥

આત્મૈવાદૌ નિયન્તવ્યો દુષ્કૃન્તં સન્નિયચ્છતા ।
દણ્ડયેચ્ચ મહાદણ્ડૈરપિ બન્ધૂનનન્તરાન્ ॥

યો રાજા લોભમોહેન કિઞ્ચિત્કુર્યાદસામ્પ્રતમ્ । સર્વોપાયૈર્નિયમ્યઃ સ તથા પાપાન્નિવર્તતે ॥

યત્ર વૈ પાપકૃન્નીચો ન મહદ્દુઃખમર્ચ્છતિ ।
વર્ધન્તે તત્ર પાપાનિ ધર્મો હ્રસતિ ચ ધ્નુવમ્ ॥

ઇતિ કારુણ્યશીલસ્તુ વિદ્વાન્વૈ બ્રાહ્મણોઽન્વશાત્ । ઇતિ ચૈવાનુશિષ્ટોઽસ્મિ પૂર્વૈસ્તાતપિતામહૈઃ ।
આશ્વાસયદ્ભિઃ સુભૃશમનુક્રોશાત્તથૈવ ચ ॥

એતત્પ્રથમકલ્પેન રાજા કૃતયુગે જયેત્ । પાદોનેનાપિ ધર્મેણ ગચ્છેત્રેતાયુગે તથા ।
દ્વાપરે તુ દ્વિપાદેન પાદેન ત્વવરે યુગે ॥

તથા કલિયુગે પ્રાપ્તે રાજ્ઞો દુશ્ચરિતેન હ ।
ભવેત્કાલવિશેષેણ કલા ધર્મસ્ય પોડશી ॥

અથ પ્રથમકલ્પેન સત્યવન્સન્કરો ભવેત્ ।
આયુઃ શક્તિં ચ કાલં ચ નિર્દિશ્ય તપ આદિશેત્ ॥

સત્યાય હિ યથા નેહ જહ્યાદ્ધર્મફલં મહત્ ।
ભૂતાનામનુકમ્પાર્થં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ॥