મહાભારત · અધ્યાય 12.267

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
તુલાધારસ્ય વાક્યાનિ ધર્મે જાજલિના સહ ॥

વને વનચરઃ કશ્ચિજ્જાજલિર્નામ વૈ દ્વિજઃ ।
સાગરોદ્દેશમાગમ્ય તપસ્તેપે મહાતપાઃ ॥

નિયતો નિયતાહારશ્ચીરાજિનજટાધરઃ ।
મલપઙ્કધરો ધીમાન્બહૂન્વર્ષગણાન્મુનિઃ ॥

સ કદાચિન્મહાતેજા જલવાસો મહીપતે ।
ચચાર લોકાન્વિપ્રર્ષિઃ પ્રેક્ષમાણો મનોજવઃ ॥

સ ચિન્તયામાસ મુનિર્જલમધ્યે કદાચન ।
વિપ્રેક્ષ્ય સાગરાન્તાં વૈ મહીં સવનકાનનામ્ ॥

ન મયા સદૃશોઽસ્તીહ લોકે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
અપ્સુ વૈહાયસં ગચ્છેન્મયા યોઽન્યઃ સહેતિ વૈ ॥

સ દૃશ્યમાનો રક્ષોભિર્જલમધ્યે ચ ભારત ।
આસ્ફોટયત્તદાઽકાશે ધર્મઃ પ્રાપ્તો મયેતિ વૈ ॥

અબ્રુવંશ્ચ પિશાચાસ્તં નૈવં ત્વં વક્તુમર્હસિ । તુલાધારો વણિગ્ધર્મા વારાણસ્યાં મહાયશાઃ ।
સોઽપ્યેવં નાર્હતે વક્તું યથા ત્વં દ્વિજસત્તમ ॥

ઇત્યુક્તો જાજલિર્ભૂતૈઃ પ્રત્યુવાચ મહાતપાઃ ।
પશ્યેયં તમહં પ્રાજ્ઞં તુલાધારં યશસ્વિનમ્ ॥

ઇતિ બ્રુવાણં તમૃષિં રક્ષાંસ્યુત્થાય સાગરાત્ ।
અબ્રુવન્ગચ્છ પન્થાનમાસ્થાયેમં દ્વિજોત્તમ્ ॥

ઇત્યુક્તો જાજલિર્ભૂતૈર્જગામ વિમનાસ્તદા ।
વારાણસ્યાં તુલાધારં સમાસાદ્યાબ્રવીદિદમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કિં કૃતં દુષ્કરં તાત કર્મ જાજલિના પુરા ।
યેન સિદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અતીવ તપસા યુક્તો ઘોરેણ સ બભૂવ હ ।
નદ્યુપસ્પર્શનપરઃ સાયમ્પ્રાતર્મહાતપાઃ ॥

અગ્નીન્પરિચરન્સમ્યક્સ્વાધ્યાયપરમો દ્વિજઃ ।
વાનપ્રસ્થ વિધાનજ્ઞો જાજલિર્જ્વલિતઃ શ્રિયા ॥

વને તપસ્યતિષ્ઠત્સ ન ચાધર્મમવૈક્ષત ।
વર્ષાસ્વાકાશશાયી ચ હેમન્તે જલસંશ્રયઃ ॥

વાતાતપસહો ગ્રીષ્મે ન ચાધર્મમવિન્દત ।
દુઃખશય્યાશ્ચ વિવિધા ભૂમૌ ચ પરિવર્તનમ્ ॥

તતઃ કદાચિત્સ મુનિર્વર્ષાસ્વાકાશમાસ્થિતઃ ।
અન્તરિક્ષાજ્જલં મૂર્ધ્નાં પ્રત્યગૃહ્ણાન્મુહુર્મુહુઃ ॥

આપ્લુતસ્ય જટાઃ ક્લિન્ના બભૂવુર્ગ્રથિતાઃ પ્રભો ।
અરણ્યગમનાન્નિત્યં મલિનોઽમલસંયુતઃ ॥

સ કદાચિન્નિરાહારો વાયુભક્ષો મહાતપાઃ ।
તસ્થૌ કાષ્ઠવદવ્યગ્રો ન ચચાલ ચ કર્હિચિત્ ॥

તસ્ય સ્મ સ્થાણુભૂતસ્ય નિર્વિચેષ્ટસ્ય ભારત ।
કુલિઙ્ગશકુનૌ રાજન્નીડં શિરસિ ચક્રતુઃ ॥

સ તૌ દયાવાન્બ્રહ્મર્ષિરુપપ્રૈક્ષત દમ્પતી ।
કુર્વાણૌ નીડકં તત્ર જટાસુ તૃણતન્તુભિઃ ॥

યદા ન સ ચલત્યેવ સ્થાણુભૂતો મહાતપાઃ ।
તતસ્તૌ સુખવિશ્વસ્તૌ સુખં તત્રોષતુસ્તદા ॥

અતીતાસ્વથ વર્ષાસુ શરત્કાલ ઉપસ્થિતે ।
પ્રાજાપત્યેન વિધિના વિશ્વાસાત્કામમોહિતૌ ॥

તત્રોત્પાદયતાં રાજઞ્શિરસ્યણ્ડાનિ ખેચરૌ ।
તાન્યબુધ્યત તેજસ્વી સ વિપ્રઃ સંશિતવ્રતઃ ॥

બુદ્ધ્વા ચ સ મહાતેજા ન ચચાલ ચ જાજલિઃ ।
ધર્મે કૃતમના નિત્યં નાધર્મં સ ત્વરોચયત્ ॥

અહન્યહનિ ચાગત્ય તતસ્તૌ તસ્ય મૂર્ધનિ ।
આશ્વાસિતૌ નિવસતઃ સમ્પ્રહૃષ્ટૌ તદા વિભૌ ॥

અણ્ડેભ્યસ્ત્વથ પુષ્ટેભ્યઃ પ્રાજાયન્ત શકુન્તકાઃ ।
વ્યવર્ધન્ત ચ તત્રૈવ ન ચાકમ્પત જાજલિઃ ॥

સ રક્ષમાણસ્ત્વણ઼્ડાનિ કુલિઙ્ગાનાં ધૃતવ્રતઃ ।
તથૈવ તસ્થૌ ધર્માત્મા નિર્વિચેષ્ટઃ સમાહિતઃ ॥

તતસ્તુ કાલે રાજેન્દ્ર બભૂવુસ્તેઽથ પક્ષિણઃ ।
બુબુધે તાંસ્તુ સ મુનિર્જાતપક્ષાન્કુલિઙ્ગકાન્ ॥

તતઃ કદાચિત્તાંસ્તત્ર પશ્યન્પક્ષીન્યતવ્રતઃ ।
બભૂવ પરમપ્રીતસ્તદા મતિમતાં વરઃ ॥

તથા તાનભિસંવૃદ્ધાન્દૃષ્ટ્વા ચૈવાપ્તવાન્મુદમ્ ।
શકુનૌ નિર્ભયૌ તત્ર ઊષતુશ્ચાત્મજૈઃ સહ ॥

જાતપક્ષાંશ્ચ સોઽપશ્યદુડ્ડીનાન્પુનરાગતાન્ ।
સાયંસાયં દ્વિજાન્વિપ્રો ન ચાકમ્પત જાજલિઃ ॥

કદાચિત્પુનરભ્યેત્ય પુનર્ગચ્છન્તિ સન્તતમ્ ।
ત્યક્તા માતાપિતૃભ્યાં તે નચાકમ્પત જાજલિઃ ॥

તથા તે દિવસં ચાપિ ગત્વા સાયં પુનર્નૃપ ।
ઉપાવર્તન્ત તત્રૈવ નિવાસાર્થં શકુન્તકાઃ ॥

કદાચિદ્દિવસાન્પઞ્ચ સમુત્પત્ય વિહગમાઃ ।
ષષ્ઠેઽહનિ સમાજગ્મુર્ન ચાકમ્પત જાજલિઃ ॥

ક્રમેણ ચ પુનઃ સર્વે દિવસાન્સુબહૂનથ ।
નોપાવર્તન્ત શકુના જાતપક્ષાશ્ચ તે યદા ॥

કદાચિન્માસમાત્રેણ સમુત્પત્ય વિહન્ગમાઃ ।
નૈવાગચ્છંસ્તતો રાજન્પ્રાતિષ્ઠત સ જાજલિઃ ॥

તતસ્તેષુ પ્રલીનેષુ જાજલિર્જાતવિસ્મયઃ ।
સિદ્ધોસ્મીતિ મતિં ચક્રે તતસ્તં માન આવિશત્ ॥

સ તથા નિર્ગતાન્દૃષ્ટ્વા શકુન્તાન્નિયતવ્રતઃ ।
સમ્ભાવિતાત્મા સમ્ભાવ્ય ભૃશં પ્રીતસ્તદાઽભવત્ ॥

સ નદ્યાં સમુપસ્પૃશ્ય તર્પયિત્વા હુતાશનમ્ ।
ઉદયન્તમથાદિત્યમભ્યાગચ્છન્મહાતપાઃ ॥

સમ્ભાવ્ય ચટકાન્મૂર્ધ્નિ જાજલિર્જપતાંવરઃ ।
આસ્ફોટયત્તથાઽકાશે ધર્મઃ પ્રાપ્તો મયેતિ વૈ ॥

અથાન્તરિક્ષે વાગાસીત્તાં ચ શુશ્રાવ જાજલિઃ ।
ધર્મેણ ન સમસ્ત્વં વૈ તુલાધારસ્ય જાજલે ॥

વારાણસ્યાં મહાપ્રાજ્ઞસ્તુલાધારઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સોઽપ્યેવં નાર્હતે વક્તું યથા ત્વં ભાષસે દ્વિજ ॥

સોમર્ષવશમાપન્નસ્તુલાધારદિદૃક્ષયા ।
પૃથિવીમચરદ્રાજન્યત્રસાયન્ગૃહો મુનિઃ ॥

કાલેન મહતાઽગચ્છત્સ તુ વારાણસીં પુરીમ્ ।
વિક્રીણન્તં ચ પણ્યાનિ તુલાધારં દદર્શ સઃ ॥

સોઽપિ દૃષ્ટ્વૈવ તં વિપ્રમાયાન્તં ભાણ્ડજીવનઃ ।
સમુત્થાય સુસંહૃષ્ટઃ સ્વાગતેનાભ્યપૂજયત્ ॥
તુલાધાર ઉવાચ ।

આયાનેવાસિ વિદિતો મમ બ્રહ્મન્ન સંશયઃ ।
બ્રવીમિ યત્તુ વચનં તચ્છૃણુષ્વ દ્વિજોત્તમ ॥

સાગરાનૂપમાશ્રિત્ય તપસ્તપ્તં ત્વયા મહત્ ।
ન ચ ધર્મસ્ય સઞ્જ્ઞાં ત્વં પુરા વેત્થ કથઞ્ચન ॥

તતઃ સિદ્ધસ્ય તપસા તવ વિપ્ર શકુન્તકાઃ ।
ક્ષિપ્રં શિરસ્યજાયન્ત તે ચ સમ્ભાવિતાસ્ત્વયા ॥

જાતપક્ષા યદા તે ચ ગતા સઞ્ચરિતું તતઃ । મન્યમાનસ્તતો ધર્મં ચટકપ્રભવં દ્વિજ ।
ખે વાચાં ત્વમથાશ્રૌષીર્માં પ્રતિ દ્વિજસત્તમ ॥

અમર્ષવશમાપન્નસ્તતઃ પ્રાપ્તો ભવાનિહ ।
કરવાણિ પ્રિયં કિં તે તદ્બ્રૂહિ દ્વિજસત્તમ ॥