મહાભારત · અધ્યાય 12.268

ઇત્યુક્તઃ સ તદા તેન તુલાધારેણ ધીમતા ।
પ્રોવાચ વચનં ધીમાઞ્જાજલિર્જપતાંવરઃ ॥
જાજલિરુવાચ ।

વિક્રીણતઃ સર્વરસાન્સર્વગન્ધાંશ્ચ વાણિજ ।
વનસ્પતીનોષધીશ્ચ તેષાં મૂલફલાનિ ચ ॥

અગ્ર્યા સા નૈષ્ઠિકી બુદ્ધિઃ કુતસ્ત્વામિયમાગતા ।
એતદાચક્ષ્વ મે સર્વં નિખિલેન મહામતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુલાધારો બ્રાહ્મણેન યશસ્વિના ।
ઉવાચ ધર્મસૂક્ષ્માણિ વૈશ્યો ધર્માર્થતત્ત્વવિત્ ॥

વેદાહં જાજલે ધર્મં સરહસ્યં સનાતનમ્ ।
સર્વભૂતહિતં મૈત્રં પુરાણં યં જના વિદુઃ ॥

અદ્રોહેણૈવ ભૂતાનામલ્પદ્રોહેણ વા પુનઃ ।
યા વૃત્તિઃ સ પરો ધર્મસ્તેન જીવામિ જાજલે ॥

પરિચ્છિન્નૈઃ કાષ્ઠતૃણૈર્મયેદં શરણં કૃતમ્ ।
અલક્તં પદ્મકં તુઙ્ગં ગન્ધાંશ્ચોચ્ચાવચાંસ્તથા ॥

રસાંશ્ચ તાંસ્તાન્વિપ્રર્ષે મદ્યવર્જ્યાન્બહૂનહમ્ ।
ક્રીત્વા વૈ પ્રતિવિક્રીણે પરહસ્તાદમાયયા ॥

સર્વેષાં યઃ સુહૃન્નિત્યં સર્વેષાં ચ હિતે રતઃ ।
કર્મણા મનસા વાચા સ ધર્મં વેદ જાજલે ॥

નાનુરુધ્યે વિરુધ્યે વા ન દ્વેષ્મિ ન ચ કામયે । સમોઽહં સર્વભૂતેષુ પશ્ય મે જાજલે વ્રતમ્ ।
તુલા મે સર્વભૂતેષુ સમા તિષ્ઠતિ જાજલે ॥

નાહં પરેષાં કૃત્યાનિ પ્રશંસામિ ન ગર્હયે ।
આકાશસ્યેવ વિપ્રેન્દ્ર પશ્યઁલ્લોકસ્ય ચિત્રતામ્ ॥

કૃપા મે સર્વભૂતેષુ સમા તિષ્ઠતિ જાજલે । ઇષ્ટાનિષ્ટનિયુક્તસ્ય પ્રિયદ્વેષૌ બહિષ્કૃતૌ ॥

ઇતિ માં ત્વં વિજાનીહિ સર્વલોકસ્ય જાજલે ।
સમં મતિમતાં શ્રેષ્ઠ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનમ્ ॥

યથાઽન્ધબધિરોત્મત્તા ઉચ્છ્વાસપરમાઃ સદા ।
દેવૈરપિહિતદ્વારાઃ સોપમા પશ્યતો મમ ॥

યથા વૃદ્ધાતુરકૃશા નિસ્પૃહા વિષયાન્પ્રતિ ।
તથાઽર્થકામભોગેષુ મમાપિ વિગતા સ્પૃહા ॥

યદા ચાયં ન બિભેતિ યદા ચાસ્માન્ન બિભ્યતિ ।
યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ તદા સિદ્ધ્યતિ વૈ દ્વિજ ॥

યદા ન કુરુતે ભાવં સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

ન ભૂતો ન ભવિષ્યોઽસ્તિ ન ચ ધર્મોસ્તિ કશ્ચન ।
યોઽભયઃ સર્વભૂતાનાં સ પ્રાપ્નોત્યભયં પદમ્ ॥

યસ્માદુદ્વિજતે લોકઃ સર્વો મૃત્યુમુખાદિવ ।
વાક્્ક્રૂરાદ્દણ્ડપરુષાત્સ પ્રાપ્નોતિ મહદ્ભયમ્ ॥

યથાવદ્વર્તમાનાનાં વૃદ્ધાનાં પુત્રપૌત્રિણામ્ ।
અનુવર્તામહે વૃત્તમહિંસ્ત્રાણાં મહાત્મનામ્ ॥

પ્રનષ્ટઃ શાશ્વતો ધર્મઃ સદાચારેણ મોહિતઃ ।
તેન વૈદ્યસ્તપસ્વી વા બલવાન્વા વિમુહ્યતે ॥

આચારાજ્જાજલે પ્રાજ્ઞઃ ક્ષિપ્રં ધર્મમવાપ્નુયાત્ ।
એવં યઃ સાધુભિર્દાન્તશ્ચરેદદ્રોહચેતસા ॥

નદ્યાં ચેહ યથા કાષ્ઠમુહ્યમાનં યદૃચ્છયા ।
યદૃચ્છયૈવ કાષ્ઠેન સન્ધિ ગચ્છેત કેનચિત્ ॥

તત્રાપરાણિ દારૂણિ સંસૃજ્યન્તે તતસ્તતઃ ।
તૃણકાષ્ઠકરીપાણિ કદાચિન્ન સમીક્ષયા ॥

યસ્માન્નોદ્વિજતે ભૂતં જાતુ કિઞ્ચિત્કથઞ્ચન ।
અભયં સર્વભૂતેભ્યઃ સ પ્રાપ્નોતિ સદા મુને ॥

યસ્માદુદ્વિજતે વિદ્વન્સર્વલોકો વૃકાદિવ ।
ક્રોશતસ્તીરમાસાદ્ય યથા સર્વે જલેચરાઃ ॥

એવમેવાયમાચારઃ પ્રાદુર્ભૂતો યતસ્તતઃ ।
સહાયવાન્દ્રવ્યવાન્યઃ સુભગોઽથ પરસ્તથા ॥

તતસ્તાનેવ કવયઃ શાસ્ત્રેષુ પ્રવદન્ત્યુત ।
કીર્ત્યર્થમલ્પહૃલ્લેખાઃ પટવઃ કૃત્સ્નનિર્ણયાઃ ॥

તપોભિર્યજ્ઞદાનૈશ્ચ વાક્યૈઃ પ્રજ્ઞાશ્રિતૈસ્તથા ।
પ્રાપ્નોત્યભયદાનસ્ય યદ્યત્ફલમિહાશ્નુતે ॥

લોકે યઃ સર્વભૂતેભ્યો દદાત્યભયદક્ષિણામ્ ।
સ સત્યયજ્ઞૈરીજાનઃ પ્રાપ્નોત્યભયદક્ષિણામ્ ॥

ન ભૂતાનામહિંસાયા જ્યાયાન્ધર્મોઽસ્તિ કશ્ચન । યસ્માન્નોદ્વિજતે ભૂતં જાતુ કિઞ્ચિત્કથઞ્ચન ।
સોઽભયં સર્વભૂતેભ્યઃ સમ્પ્રાપ્નોતિ મહામુને ॥

યસ્માદુદ્વિજતે લોકઃ સર્પાદ્વેશ્મગતાદિવ ।
ન સ ધર્મમવાપ્નોતિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥

સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય સર્વભૂતાનિ પશ્યતઃ ।
દેવાઽપિ માર્ગે મુહ્યન્તિ હ્યપદસ્ય પદૈપિણઃ ॥

દાનં ભૂતાભયસ્યાહુઃ સર્વદાનેભ્ય ઉત્તમમ્ ।
બ્રવીમિ તે સત્યમિદં શ્રદ્ધત્સ્વ મમ જાજલે ॥

સ એવ સુભગો ભૂત્વા પુનર્ભવતિ દુર્ભગઃ ।
વ્યાપત્તિં કર્મણાં દૃષ્ટ્વા જુગુપ્સન્તિ જનાઃ સદા ॥

અકારણો હિ નૈવાસ્તિ ધર્મઃ સૂક્ષ્મો હિ જાજલે ।
ભૂતભવ્યાર્થમેવેહ ધર્મપ્રવચનં કૃતમ્ ॥

સૂક્ષ્મત્વાન્ન સ વિજ્ઞાતું શક્યતે બહુનિહ્નવઃ ।
ઉપલભ્યાન્તરા ચાન્યાનાચારાનવબુધ્યતે ॥

યે ચ ચ્છિન્દન્તિ વૃષણાન્યે ચ ભિન્દન્તિ નસ્તકાન્ । વહન્તિ મહતો ભારાન્બધ્નન્તિ દમયન્તિ ચ ।
હત્વા સત્વાનિ ખાદન્તિ તાન્કથં ન વિગર્હસે ॥

માનુષા માનુપાનેવ દાસભોગેન ભુઞ્જતે ।
વધબન્ધનિરોધેન કારયન્તિ દિવાનિશમ્ ॥

આત્મનશ્ચાપિ જાનાતિ યદ્દુઃખં વધબન્ધને ।
પઞ્ચેન્દ્રિયેષુ ભૂતેષુ સર્વં વસતિ દૈવતમ્ ॥

આદિત્યશ્ચન્દ્રમા વાયુર્બ્રહ્મા પ્રાણઃ ક્રતુર્યમઃ ।
તાનિ જીવાનિ વિક્રીય કા મૃતેષુ વિચારણા ॥

અજોઽગ્નિર્વરુણો મેપઃ સૂર્યોઽશ્વઃ પૃથિવી વિરાટ્ ।
ધેનુર્વત્સશ્ચ સોમો વૈ વિક્રીયૈતન્ન સિધ્યતિ ॥

કા તૈલે કા ધૃતે બ્રહ્મન્મધુન્યપ્સ્વોષધીષુ વા ॥

અદંશમશકે દેશે સુખસંવર્ધિતાન્પશૂન્ ।
તાંશ્ચ માતુઃ પ્રિયાઞ્જાનન્નાક્રમ્ય બહુધા નરાઃ ॥

બહુદંશાકુલાન્દેશાન્નયન્તિ બહુકર્દમાન્ ।
વાહસમ્પીડિતા ધુર્યાઃ સીદન્ત્યવિધિના પરે ॥

ન મન્યે ભ્રૂણહત્યાઽપિ વિશિષ્ટા તેન કર્મણા ।
કૃપિં સાધ્વિતિ મન્યન્તે સા ચ વૃત્તિઃ સુદારુણા ॥

ભૂમિં ભૂમિશયાંશ્ચૈવ હન્તિ કાષ્ઠૈરયોમુખૈઃ ।
તથૈવાનડુહો યુક્તાન્ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમકર્શિતાન્ ॥

અધ્ન્યા ઇતિ ગવાં નામ ક એતા હન્તુમર્હતિ ।
મહચ્ચકારાકુશલં વૃથા યો ગાં નિહન્તિ હ ॥

ઋપયો યતયો હ્યેતન્નહુપે પ્રત્યવેદયન્ । ગાં માતરં ચાપ્યવધીર્વૃપભં ચ પ્રજાપતિમ્ ।
અકાર્યં નહુપાકાપીંર્લપ્સ્યામસ્ત્વત્કૃતે વ્યથામ્ ॥

શતં ચૈકં ચ રોગાણાં સર્વભૂતેષ્વપાતયન્ ।
ઋપયસ્તે મહાભાગાઃ પ્રશસ્તાસ્તે ચ જાજલે ॥

ભ્રૃણહં નહુષં ત્વાહુર્ન તં ભોક્ષ્યામહે વયમ્ । ઇત્યુક્ત્વા તે મહાત્માનઃ સર્વે તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ ।
ઋષયો યતયઃ શાન્તાસ્તપસા પ્રત્યેષધયન્ ॥

ઈદૃશાનશિવાન્ઘોરાનાચારાનિહ જાજલે ।
કેવલાચરિતત્વાત્તુ નિપુણો નાવબુધ્યસે ॥

કારણાદ્ધર્મમન્વિચ્છન્ન લોકં વિરસં ચરેત્ ॥

યો હન્યાદ્યશ્ચ માં સ્તૌતિ તત્રાપિ શૃણુ જાજલે । સમૌ તાવપિ મે સ્થાતાં ન હિ મે સ્તઃ પ્રિયાપ્રિયે ।
એતદીદૃશકં ધર્મં પ્રશંસન્તિ મનીષિણઃ ॥

ઉપપત્ત્યા હિ સમ્પન્નો યતિભિશ્ચૈવ સેવ્યતે ।
સતતં ધર્મશીલૈશ્ચ નિપુણેનોપલક્ષિતઃ ॥