મહાભારત · અધ્યાય 12.266

સૂક્ષ્મં સાધુ સમાદિષ્ટં ભવતા ધર્મલક્ષણમ્ ।
પ્રતિભા ત્યસ્તિ મે કાચિત્તાં બ્રૂયામનુમાનતઃ ॥

ભૂયાંસો હૃદયે યે મે પ્રશ્નાસ્તે વ્યાહૃતાસ્ત્વયા ।
ઇદં ત્વન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ ન રાજન્નિગ્રહાદિવ ॥

ઇમાનિ હિ પ્રાણયન્તિ સૃદન્ત્યુત્તારયન્તિ ચ ।
ન ધર્મઃ પરિપાઠેન શક્યો ભારત વેદિતુમ્ ॥

અન્યો ધર્મઃ સમસ્થસ્ય વિષમસ્થસ્ય ચાપરઃ ।
આપદસ્તુ કથં શક્યાઃ પરિપાઠેન વેદિતુમ્ ॥

સદાચારો મચો ધર્મઃ સન્તસ્ત્વાચારલક્ષણાઃ ।
સાધ્યાસાધ્યં કથં શક્યં સદાચારો હ્યલક્ષણઃ ॥

દૃશ્યતે ધર્મરૂપેણ હ્યધર્મં પ્રાકૃતશ્ચરન્ ।
ધર્મં ચાધર્મરૂપેણ કશ્ચિદપ્રાકૃતશ્ચરન્ ॥

પુનરસ્ય પ્રમાણં હિ નિર્દિષ્ટં શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ।
વેદવાદાશ્ચાનુયુગં હ્રસન્તીતીહ નઃ શ્રુતમ્ ॥

અન્યે કૃતયુગે ધર્માસ્ત્રેતાયાં દ્વાપરે પરે ।
અન્યે કલિયુગે ધર્મા યથાશક્તિ કૃતા ઇવ ॥

આમ્નાયવચનં સત્યમિત્યયં લોકસન્ગ્રહઃ ।
આમ્નાયેભ્યઃ પુનર્વેદાઃ પ્રસૃતાઃ સર્વતોમુખાઃ ॥

તે ચેત્સર્વપ્રમાણં વૈ પ્રમાણં હ્યત્ર વિદ્યતે ।
પ્રમાણં ચ પ્રમાણેન વિરુદ્ધ્યેચ્છાસ્ત્રતા કુતઃ ॥

ધર્મસ્ય ક્રિયમાણસ્ય બલવદ્ભિર્દુરાત્મભિઃ ।
યદા વિક્રિયતે સંસ્થા તતઃ સાઽપિ પ્રણશ્યતિ ॥

વિદ્મશ્ચૈનં ન વા વિદ્મઃ શક્યં વા વેદિતું ન વા ।
અણીયાન્ક્ષુરધારાયા ગરીયાનપિ પર્વતાત્ ॥

ગન્ધર્વનગરાકારઃ પ્રથમં સમ્પ્રદૃશ્યતે ।
અન્વીક્ષ્યમાણઃ કવિભિઃ પુનર્ગચ્છત્યદર્શનમ્ ॥

નિપાનાનીવ ગોભ્યાશે ક્ષેત્રે કુલ્યે ચ ભારત ।
સ્મૃતો હિ શાશ્વતો ધર્મો વિપ્રહીણો ન દૃશ્યતે ॥

કામાદન્યે ભયાદન્યે કારણૈરપરૈસ્તથા ।
અસન્તોઽપિ વૃથાચારં ભજન્તે બહવોઽપરે ॥

ધર્મો ભવતિ સ ક્ષિપ્રં વિલોમસ્તેષ્વસાધુષુ ।
અથૈતાનાહુરુન્મત્તાનપિ ચાવહસન્ત્યુત ॥

મહાજના હ્યુપાવૃત્તા રાજધર્મં સમાશ્રિતાઃ ।
ન હિ સર્વહિતઃ કશ્ચિદાચારઃ સમ્પ્રવર્તતે ॥

તેનૈવાન્યઃ પ્રભવતિ સોઽપરં બાધતે પુનઃ ।
દૃશ્યતે ચૈવ સ પુનસ્તુલ્યરૂપો યદૃચ્છયા ॥

યેનૈવાન્યઃ પ્રભવતિ સોઽપરાનપિ બાધતે ।
આચારાણામનૈકાગ્ર્યં સર્વેષામેવ લક્ષયેત્ ॥

ચિરાભિપન્નઃ કવિભિઃ પૂર્વં ધર્મ ઉદાહૃતઃ ।
તેનાચારેણ પૂર્વેણ સંસ્થા ભવતિ શાશ્વતી ॥