મહાભારત · અધ્યાય 12.261

ભૂતાનાં ગુણસઙ્ખ્યાનં ભૂયઃ પુત્ર નિશામય ।
દ્વૈપાયનમુખાદ્ધષ્ટં શ્લાઘયા પરયાઽનઘ ॥

દીપ્તાનલનિભઃ પ્રાહ ભગવાન્ધૂમવત્સલઃ ।
તતોઽહમપિ વક્ષ્યામિ ભૂયઃ પુત્ર નિદર્શનમ્ ॥

ભૂમેઃ સ્થૈર્યં ગુરુત્વં ચ કાઠિન્યં પ્રસવાત્મતા ।
ગન્ધો ભારશ્ચ શક્તિશ્ચ સન્ઘાતઃ સ્થાપના ધૃતિઃ ॥

અપાં શૈત્યં રસઃ ક્લેદો દ્રવત્વં સ્નેહસૌમ્યતા ।
જિહ્વાવિસ્યન્દનં ચાપિ ભૌમાનાં શ્રપણં તથા ॥

અગ્નેર્દુર્ધર્ષતા જ્યોતિસ્તાપઃ પાકઃ પ્રકાશનમ્ ।
શૌચં રાગો લઘુસ્તૈક્ષ્ણ્યં સતતં ચોર્ધ્વભાગિતા ॥

વાયોરનિયમસ્પર્શો વાદસ્થાનં સ્વતન્ત્રતા ।
બલં શૈધ્યં ચ મોક્ષં ચ કર્મ ચેષ્ટાત્મતા ભવઃ ॥

આકાશસ્ય ગુણઃ શબ્દો વ્યાપિત્વં છિદ્રતાઽપિ ચ ।
અનાશ્રયમનાલમ્બમવ્યક્તમવિકારિતા ॥

અપ્રતીઘાતિતા ચૈવ શ્રોતત્વં વિવરાણિ ચ ।
ગુણાઃ પઞ્ચાશતં પ્રોક્તાઃ પઞ્ચભૂતવિભાવિતાઃ ॥

ફલોપપત્તિર્વ્યક્તિશ્ચ વિસર્ગઃ કલ્પના ક્ષમા ।
સદસચ્ચાશુતા ચૈવ મનસો નવ વૈ ગુણાઃ ॥

ઇષ્ટાનિષ્ટવિપત્તિશ્ચ વ્યવસાયઃ સમાધિતા ।
સંશયઃ પ્રતિપત્તિશ્ચ બુદ્ધેઃ પઞ્ચ ગુણાન્વિદુઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કથં પઞ્ચગુણા બુદ્ધિઃ કથં પઞ્ચેન્દ્રિયા ગુણાઃ ।
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ સૂક્ષ્મજ્ઞાનં પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આહુઃ ષષ્ટિં ભૂતગુણાન્વૈ ભૂતવિષક્તાન્પ્રકૃતિવિસૃષ્ટાન્ ।
નિત્યવિષક્તાંશ્ચાક્ષરસૃષ્ટા ન્પુત્ર ન નિત્યં તદિહ વદન્તિ ॥

તત્પુત્રચિન્તાકલિલં તદુક્ત મનાગતં વૈ તવ સમ્પ્રતીહ ।
ભૂતાર્થવત્ત્વં તદવાપ્ય સર્વં ભૂતપ્રભાવાદ્ભવ શાન્તબુદ્ધિઃ ॥