મહાભારત · અધ્યાય 12.250

પ્રોક્તા ગૃહસ્થવૃત્તિસ્તે વિહિતા યા મનીષિભિઃ ।
તદનન્તરમુક્તં યત્તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥
વ્યાસેન કથિતં પૂર્વં પુત્રાય સુમહાત્મને ।
વ્યાસ ઉવાચ ।

ક્રય----ત્વવધૃયૈનાં તૃતીયાં વૃત્તિમુત્તમામ્ ।
સંયોગવ્રત----વાનપ્રસ્થાશ્રમૌકસામ્ ॥

શ્રૂયતાં પુત્ર ભદ્રં તે સર્વલોકાશ્રમાત્મનામ્ ।
પ્રેક્ષાપૂર્વં યદા પત્ત્યેદ્વલીપલિતમાત્મના ॥

અપત્યસ્યૈવ ચાપણ્યં વનમેવ તદાઽશ્રયેત્ ॥

તૃતીયમાયુષો ભાગં વાનપ્રસ્થાશ્રમે વસેત્ ।
તાનેવાગ્નીન્પસ્ત્વિરેદ્યજમાનો દિ--કસઃ ॥

નિય------નિયતારાહઃ ષષ્ઠભક્તો ---ત્તવાન ।
તદાગ્રહાત્રં તો --- યજ્ઞાઙ્ગાં વ સર્વશઃ ॥

અવૈકૃષ્ટં વ્રીહિયવ નીવારે વિઘસાનિ ચ ।
હવીંષિ સમ્પ્રયચ્છેત મખેષ્વત્રાપિ પઞ્ચસુ ॥

વાનપ્રસ્ખાશ્રમેઽપ્યેતાશ્ચતસ્રો વૃત્તયઃ સ્મૃતાઃ ।
સદ્યઃ પ્રક્ષાલકાઃ કેચિત્કેચિન્માસિકસઞ્ચયાઃ ॥

વાર્ષિકં સઞ્ચયં કેચિત્કેતિદ્દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
કુર્વન્ત્યતિથિપૂજાર્થં યજ્ઞતન્ત્રાર્થમેવ વા ॥

અભ્રાવકાશા વર્ષાસુ હેમન્તે જલસંશ્રયાઃ ।
ગ્રીષ્મે ચ પઞ્ચતપસઃ શશ્વચ્ચ મિતભોજનાઃ ॥

ભૂમૌ વિપરિવર્તન્તે તિષ્ઠન્તિ પ્રપદૈરપિ ।
સ્થાનાસનૈર્વર્તયન્તિ સ વનેષ્વભિષિઞ્ચતે ॥

દન્તોલૂખલિકાઃ કેચિદશ્મકુટ્ટાસ્તથા પરે ।
શુક્લપક્ષે પિબન્ત્યેકે યવાગૂં ક્વથિતાં સકૃત્ ॥

કૃષ્ણપક્ષે પિબન્ત્યન્યે ભુઞ્જતે વા યથાગતમ્ ।
મૂલૈરેકે ફલૈરેકે પુષ્પૈરેકે દૃઢવ્રતાઃ ॥

વર્તયન્તિ યથાન્યાયં વૈખાનસમતં શ્રિતાઃ ।
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ વિવિધા દીક્ષાસ્તેષાં મનીષિણામ્ ॥

ચતુર્થશ્ચૌપનિષદો ધર્મઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ । વાનપ્રસ્થાદ્ગૃહસ્થાચ્ચ તતોઽન્યઃ સમ્પ્રવર્તતે ।
અસ્મિન્નેવ યુગે તાત વિતૈસ્તત્વાર્થદર્શિભિઃ ॥

અગસ્ત્યઃ સપ્તઋષયો મધુચ્છન્દોઽધમર્ષણઃ ।
સાન્કૃતિઃ સુદિવાતણ્ડિર્યથાવાસો કૃતશ્રમઃ ॥

અહોવીર્યસ્તથા કાવ્યસ્તાણ્ડ્યો મેધાતિથિદુ । બલવાન્કર્ણનિર્વાકઃ શૂન્યપાલઃ કૃતશ્રમ----- ।
એતે ધર્મે સુવિદ્વાંસસ્તતઃ સ્વર્ગમુસાગમન ॥

તાત પ્રત્યક્ષધર્માણસ્તથા કાથવારા ગણાઃ ।
ઋષીણામુગ્રતપસાં ધર્મનૈપુણેદર્શિનામ્ ॥

અન્યે ચાપરિમેયાશ્ચ બ્રાહ્મણા વનમશ્રિતતાઃ ।
વૈખાતસા વાલખિલ્યાઃ સૈકતાચ્ચ તથા પરે ॥

કર્મભિસ્તે નિરાનન્દા ધર્મનિત્યા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
ગતાઃ પ્રત્યક્ષધર્માણસ્તે સર્વે વનમાશ્રિતાઃ ॥

અનક્ષત્રાસ્ત્વનાધૃષ્યા દૃશ્યતે જ્યોતિષાં ગણાઃ ।
જરયા ચ પરિદ્યૂના વ્યાધિના ચ પ્રપીડિતાઃ ॥

ચતુર્થે ચાયુષઃ શેષે વાનપ્રસ્થાશ્રમં ત્યજેત્ ।
સાદ્યસ્કાં સન્નિરુપ્યેષ્ટિં સર્વવેદસદક્ષિણામ્ ॥

આત્મયાજી સોઽત્મરતિરાત્મક્રીડાત્મસંશ્રયઃ ।
આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય ત્યક્ત્વા સર્વપરિગ્રહાન્ ॥

સાદ્યસ્કાંશ્ચ યજેદ્યજ્ઞાનિષ્ટીશ્ચૈવેહ સર્વદા ।
યદૈવ યાજિનાં યજ્ઞાદાત્મનીજ્યા પ્રવર્તતે ॥

ત્રીંશ્ચૈવાગ્નીંસ્ત્યજેત્સમ્યગાત્મન્યેવાત્મમોક્ષણાત્ ।
પ્રાણેભ્યો યજુષાં પઞ્ચ ષટ્્ પ્રાશ્નીયાદકુત્સયન્ ॥

કેશલોમનખાન્વાપ્ય વાનપ્રસ્થો મુનિસ્તતઃ ।
આશ્રમાદાશ્રમં પુણ્યં પૂતો ગચ્છતિ કર્મભિઃ ॥

અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા યઃ પ્રવ્રજેદ્દ્વિજઃ ।
લોકાસ્તેજોમયાસ્તસ્ય પ્રેત્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે ॥

સુશીલવૃત્તો વ્યપનીતકલ્મષો નચેહ નામુત્ર ચ કર્તુમીહતે ।
અરોપમોહો ગતસન્ધિવિગ્રહો ભવેદુદાસીનવદાત્મવિન્નરઃ ॥

યમેષુ ચૈવાનુગતેષુ ન વ્યથે ત્સ્વશાસ્ત્રમૂત્રાહુતિમન્ત્રવિક્રમઃ ।
ભવેદ્યથેષ્ટા ગતિરાત્મયાજિનો ન સંશયો ધર્મપરે જિતેન્દ્રિયે ॥

તતઃ પરં શ્રેષ્ઠમતીવ સદ્ગુણૈ રધિષ્ઠિતં ત્રીનધિવૃત્તિમુત્તમમ્ ।
ચતુર્થમુક્તં પરમાશ્રમં શૃણુ પ્રકીર્ત્યમાનં પરમં પરાયણમ્ ॥