મહાભારત · અધ્યાય 12.251

વર્તમાનસ્તયેવાત્ર વાનપ્રસ્થાશ્રમે યથા ।
યોક્તવ્યોઽત્મા કથં શક્ત્યા પરં વૈ કાઙ્ક્ષતા પદમ્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

પ્રાપ્ય સંસ્કારમેતાભ્યામાશ્રમાભ્યાં તતઃ પરમ્ ।
યત્કાર્યં પરમાર્થાર્થં તદિહૈકમનાઃ શૃણુ ॥

કષાયં પાચયિત્વાઽશુ શ્રેણિસ્થાનેષુ ચ ત્રિષુ ।
પ્રવ્રજેચ્ચ પરં સ્થાનં પારિવ્રાજ્યમનુત્તમમ્ ॥

યદ્ભવાનેવમભ્યસ્ય વર્તતાં શ્રૂયતાં તથા ।
એક એવ ચરેદ્ધર્મં સિદ્ધ્યર્થમસહાયવાન્ ॥

એકશ્ચરતિઃ યઃ પશ્યન્ન જહાતિ ન હીયતે ।
અનગ્નિરનિકેતશ્ચ ગ્રામમન્નાર્થમાશ્રયેત્ ॥

અશ્વસ્તનવિધાતા સ્યાન્મુનિર્ભાવસમન્વિતઃ ।
લઘ્વાશી નિયતાહારઃ સકૃદન્નનિષેવિતા ॥

ણલં વૃક્ષમલાનિ કુચેલમસદૃ------- ।
ઉપક્ષા સર્વભૂતાનામેતાવદ્ભિક્ષુલક્ષણામ્ ॥

યસ્મિન્વાચા પ્રાવિશન્તિ કૂપે પ્રાપ્તાઃ શિલાઇવ ।
ન વક્તારં પુનર્યાન્તિ સ કૈવલ્યાશ્રમે વસેત્ ॥

નૈવ પશ્યેન્ન શૃણુયાદવાચ્યં જાતુ કસ્યચિત્ ।
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ નૈવ બ્રૂયાત્કથઞ્ચન ॥

બદ્બ્રાહ્મણસ્ય કુશલં તદેવ સતતં વદેત્ ।
તૂષ્ણીમાસીત નિન્દાયાં કુર્વન્ભૈષજ્યમાત્મનઃ ॥

યેન પૂર્ણમિવાકાશં ભવત્યેકેન સર્વદા ।
શૂન્યં યેન જનાકીર્ણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યેનકેન ચિદાચ્છન્નો યેનકેનચિદાશિતઃ ।
યત્ર ક્વચન શાયી ચ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

અહેરિવ ગણાદ્ભીતઃ સન્માનાન્મરણાદિવ ।
કુણપાદિવ ચ સ્ત્રીભ્યસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

ન કુદ્ધ્યેન્ન પ્રહૃષ્યેચ્ચ માનિતોઽમાનિતશ્ચ યઃ ।
સર્વભૂતેષ્વભયદસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

નાભિનન્દેત મરણં નાભિનન્દેત જીવિતમ્ ।
કાલમેવ પ્રતીક્ષેત નિદેશં ભૃતકો યથા ॥

અનભ્યાહતચિત્તઃ સ્યાદનભ્યાહતવાગ્ભવેત્ ।
નિર્મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો નિરમિત્રસ્ય કિં ભયમ્ ॥

અભયં સર્વભૂતેભ્યો ભૂતાનામભયં યતઃ ।
તસ્ય મોહાદ્વિમુક્તસ્ય ભયં નાસ્તિ કુતશ્ચન ॥

યથા નાગપદેઽન્યાનિ પદાનિ પદગામિનામ્ ।
સર્વાણ્યેવાપિલીયન્તે પદજાતાનિ કૌઞ્જરે ॥

એવં સર્વમહિંસાયાં ધર્માર્થમભિધીયતે ।
અમૃતઃ સ નિત્યં ભવતિ યો હિંસાં ન પ્રપદ્યતે ॥

અહિસન્કઃ સમઃ સત્યો ધૃતિમાન્નિયતેન્દ્રિયઃ ।
શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં ગતિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્ ॥

એવં પ્રજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય નિર્ભયસ્ય નિરાશિષઃ ।
ન મૃત્યુરતિગો ભાવઃ સ મૃત્યું નાધિગચ્છતિ ॥

વિમુક્તં સર્વસઙ્ગેભ્યો મુનિમાકાશવત્સ્થિતમ્ ।
અસ્વમેકચરં શાન્તં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

જીવિતં યસ્ય ધર્માર્થં ધર્મો હર્યર્થમેવ ચ ।
અહોરાત્રાશ્ચ પુણ્યાર્થં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

નિરાશિષમનારમ્ભં નિર્નમસ્કારમસ્તુતિમ્ ।
નિર્મુક્તે બન્ધનૈઃ સર્વૈસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

સર્વાણિ ભૂતાનિ સુખે રમન્તે સર્વાણિ દુઃખસ્ય ભૃશં ત્રસન્તે ।
તેષાં ભયોત્પાદનજાતખેદઃ કુર્યાન્ન કર્માણિ હિ શ્રદ્દધાનઃ ॥

દાનં હિ ભૂતાભયદક્ષિણાયાઃ સર્વાણિ દાનાન્યધિતિષ્ઠતીહ ।
તીક્ષ્ણાં તનું યઃ પ્રથમં જહાતિ સોઽનન્તમાપ્નોત્યભયં પ્રજાભ્યઃ ॥

સ દત્તમાસ્યેન હવિર્જુહોતિ લોકસ્ય નાભિર્જગતઃ પ્રતિષ્ઠા ।
તસ્યાઙ્ગમઙ્ગાનિ કૃતાકૃતં ચ વૈશ્વાનરઃ સર્વમિદં પ્રપેદે ॥

પ્રાદેશમાત્રે હૃદિ નિઃસૃતં ય ત્તસ્મિન્પ્રાણાનાત્મયાજી જુહોતિ ।
તસ્યાગ્નિહોત્રં હુતમાત્મસંસ્થં સર્વેષુ લોકેષુ સદૈવતેષુ ॥

દેવં ત્રિધાતું ત્રિવૃતં સુપર્ણ યે વિદ્યુરગ્ર્યાં પરમાત્મતાં ચ ।
તે સર્વલોકેષુ મહીયમાના દેવાઃ સમર્થા અમૃતં વહન્તિ ॥

વેદાંશ્ચ વેદ્યં તુ વિધિં ચ કૃત્સ્ન મથો નિરુક્તં પરમાર્થતાં ચ ।
સર્વં શરીરાત્મનિ યઃ પ્રવેદ તસ્ય સ્મ દેવાઃ સ્પૃહયન્તિ નિત્યમ્ ॥

ભૂમાવસક્તં દિવિ ચાપ્રમેયં હિરણ્મયં યોઽણ્ડજમણ્ડમધ્યે ।
પતત્રિણં પક્ષિણમન્તરિક્ષે યો વેદ ભોગ્યાત્મનિ દીપ્તરશ્મિઃ ॥

આવર્તમાનમજરં વિવર્તનં ષણ્ણાભિકં દ્વાદશારં સુપર્વ ।
યસ્યેદમાસ્યોપરિ યાતિ વિશ્વં યત્કાલચક્રં નિહિતં ગુહાયામ્ ॥

યઃ સમ્પ્રજાનઞ્જગતઃ શરીરં સર્વાન્સ લોકાનધિગચ્છતીહ ।
તસ્મિન્હિતં તર્પયતીહ દેવાં સ્તે વૈ તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યાસ્યમસ્ય ॥

તેજોમયો નિત્યમયઃ પુરાણો લોકાનનન્તાનભયાનુપૈતિ ।
ભૂતાનિ યસ્માન્ન ત્રસન્તે કદાચિ ત્સ ભૂતાનાં ન ત્રસતે કદાચિત્ ॥

અગર્હણીયો ન ચ ગર્હતેઽન્યા ન્સ વૈ વિપ્રઃ પરમાત્માનમીક્ષેત્ ।
વિનીતમોહો વ્યપનીતકલ્મષો ન ચેહ નામુત્ર ચ સોઽન્નમર્ચ્છતિ ॥

અરોષમોહઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચનઃ પ્રહીણશોકો ગતસન્ધિવિગ્રહઃ ।
અપેતનિન્દાસ્તુતિરપ્રિયાપ્રિય શ્ચરન્નુદાસીનવદેષ ભિક્ષુકઃ ॥