મહાભારત · અધ્યાય 12.24

પુનરેવ મહર્ષિસ્તં કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽર્થવત્ ।
અજાતશત્રું કૌન્તેયમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

અરણ્યે વસતાં તાત ભ્રાતૄણાં તે મનિસ્વિનામ્ ।
મનોરથા મહારાજ યે તત્રાસન્યુધિષ્ઠિર ॥

તાનિ મે ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રાપ્નુવન્તુ મહારથાઃ ।
પ્રશાધિ પૃથિવીં પાર્થ યયાતિરિવ નાહુષઃ ॥

અરણ્યે દુઃખવસતિરનુભૂતા તપસ્વિભિઃ ।
દુઃખસ્યાન્તે નરવ્યાઘ્ર સુખાન્યનુભવન્તુ વૈ ॥

ધર્મમર્થં ચ કામં ચ ભ્રાતૃભિઃ સહ ભારત ।
અનુભૂય તતઃ પશ્ચાત્પ્રસ્થાતાઽસિ વિશામ્પતે ॥

અર્થિનાં ચ પિતૃણાં ચ દેવતાનાં ચ ભારત ।
આનૃણ્યં ગચ્છ કૌન્તેય તતઃ સ્વર્ગં ગમિષ્યસિ ॥

સર્વમેધાશ્ચમેધાભ્યાં યજસ્વ કુરુનન્દન ।
તતઃ પશ્ચાન્મહારાજ ગમિષ્યસિ પરાં ગતિમ્ ॥

ભ્રાતૃંશ્ચ સર્વાન્ક્રતુભિઃ સંયોજ્ય બહુદક્ષિણૈઃ ।
સમ્પ્રાપ્તઃ કીર્તિમતુલાં પાણ્ડવેય ગમિષ્યસિ ॥

વિઝસ્તે પુરુષવ્યાઘ્ર વચનં કુરુસત્તમ ।
શૃણુષ્વૈવં યથા કુર્વન્ન ધર્માચ્ચ્યવસે નૃપ ॥

આદદાનસ્ય વિજયં વિગ્રહં ચ યુધિષ્ઠિર ।
સમાનધર્મકુશલાઃ સ્થાપયન્તિ નરેશ્વર ॥

પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ ઉપમાનં તથાઽગમઃ ।
અર્થાપત્તિસ્તથૈતિહ્યં સંશયો નિર્ણયસ્તથા ॥

આકાર ઇઙ્ગિતં ચૈવ ગતિશ્ચેષ્ટા ચ ભારત ।
પ્રતિજ્ઞા ચૈવ હેતુશ્ચ દૃષ્ટાન્તોપનયસ્તથા ॥

ઉક્તિર્નિગમનં તેષાં પ્રમેયં ચ પ્રયોજનમ્ ।
એતાનિ સાધનાન્યાહુર્બહુવર્ગપ્રસિદ્ધયે ॥

પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ સર્વેષાં યોનિરુચ્યતે । પ્રમાણજ્ઞો હિ શક્નોતિ દણ્ડયોનૌ વિચક્ષણઃ ।
અપ્રમાણવતા નીતો દણ્ડો હન્યાન્મહીપતિમ્ ॥

દેશકાલપ્રતીક્ષી યો દસ્યૂન્મર્ષયતે નૃપઃ ।
શાસ્ત્રજાં બુદ્ધિમાસ્થાય યુજ્યતે નૈનસા હિ સઃ ॥

આદાય બલિષઙ્ભાગં યો રાષ્ટ્રં નાભિરક્ષતિ ।
પ્રતિગૃહ્ણાતિ તત્પાપં ચતુર્થાંશેન ભૂમિપઃ ॥

નિબોધ ચ યથાઽતિષ્ઠન્ધર્માન્ન ચ્યવતે નૃપઃ । નિગ્રહાદ્ધર્મશાસ્ત્રાણામનુરુદ્ધ્યન્નપેતભીઃ ।
કામક્રોધાવનાદૃત્ય પિતેવ સમદર્શનઃ ॥

દૈવેનાભ્યાહતો રાજા કર્મકાલે મહાદ્યુતે ।
ન સાધયતિ યત્કર્મ ન તત્રાહુરતિક્રમમ્ ॥

તરસા બુદ્ધિપૂર્વં વા નિગ્રાહ્યા એવ શત્રવઃ ।
પાપૈઃ સહ ન સન્દધ્યાદ્રાજ્યં પુણ્યં ચ કારયેત્ ॥

શૂરાશ્ચાર્યાશ્ચ સત્કાર્યા વિદ્વાંસશ્ચ યુધિષ્ઠિર ।
ગોમિનો ધનિનશ્ચૈવ પરિપાલ્યા વિશેષતઃ ॥

વ્યવાહરેષુ ધર્મેષુ યોક્તવ્યાશ્ચ બહુશ્રુતાઃ ।
પ્રમાણજ્ઞા મહીપાલ ન્યાયશાસ્ત્રાવલમ્બિનઃ ॥

વેદાર્થતત્ત્વવિદ્રાજંસ્તર્કશાસ્ત્રબહુશ્રુતાઃ ।
મન્ત્રે ચ વ્યવહારે ચ નિયોક્તવ્યા વિજાનતા ॥

તર્કશાસ્ત્રકૃતા બુદ્ધિર્ધર્મશાસ્ત્રકૃતા ચ યા ।
દણ્ડનીતિકૃતા ચૈવ ત્રૈલોક્યમપિ સાધયેત્ ॥

નિયોજ્યા વેદતત્ત્વજ્ઞા યજ્ઞકર્મસુ પાર્તિવ ।
વેદજ્ઞા યે ચ શાસ્ત્રજ્ઞાસ્તે ચ રાજન્સુબુદ્ધયઃ ॥

આન્વીક્ષકીત્રયીવાર્તાદણ્ડનીતિષુ પારગાઃ । તે તુ સર્વત્ર યોક્તવ્યાસ્તે ચ બુદ્ધેઃ પરં ગતાઃ ॥

ગુણયુક્તેઽપિ નૈકસ્મિન્વિશ્વસેત વિચક્ષણઃ ॥

અરક્ષિતા દુર્વિનીતો માની સ્તબ્ધોઽભ્યસૂયકઃ ।
એનસા યુજ્યતે રાજા દુર્દાન્ત ઇતિ ચોચ્યતે ॥

યે રક્ષ્યમાણા હીયન્તે દૈવેનૃભ્યાહતા નૃપ ।
તસ્કરૈશ્ચાપિ હીયન્તે સર્વં તદ્રાજકિલ્વિષમ્ ॥

સુમન્ત્રિતે સુનીતે ચ સર્વતશ્ચોપપાદિતે ।
પૌરુષે કર્મણિ કૃતે નાસ્ત્યધર્મો યુધિષ્ઠિર ॥

વિચ્છિદ્યન્તે સમારબ્ધાઃ સિદ્ધ્યન્તે ચાપિ દૈવતઃ ।
કૃતે પુરુષકારે તુ નૈનઃ સ્પૃશતિ પાર્થિવમ્ ॥

અત્ર તે રાજશાર્દૂલ વર્તયિષ્યે કથામિમામ્ ।
યદ્વૃત્તં પૂર્વરાજર્ષેર્હયગ્રીવસ્ય પાણ્ડવ ॥

શત્રૂન્હત્વા હતસ્યાજૌ શૂરસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
અસહાયસ્ય સન્ગ્રામે નિર્જિતસ્ય યુધિષ્ઠિર ॥

યત્કર્મ વૈ નિગ્રહે શાત્રવાણાં યોગશ્ચાગ્ર્યઃ પાલને માનવાનામ્ ।
કૃત્વા કર્મ પ્રાપ્ય કીર્તિ સ યુદ્ધા દ્વાજિગ્રીવો મોદતે સ્વર્ગલોકે ॥

સન્ત્યક્તાત્મા સમરેષ્વાતતાયી શસ્ત્રૈશ્છિન્નો દસ્યુભિર્વધ્યમાનઃ ।
અશ્વગ્રીવઃ કર્મશીલો મહાત્મા સંસિદ્ધાર્થો મોદતે સ્વર્ગલોકે ॥

ધનુર્યૂપો રશના જ્યા શરઃ સ્રુ ક્સ્રુવઃ ખઙ્ગો રુધિરં યત્ર ચાજ્યમ્ ।
રથો વેદી કામજો યુદ્ધમગ્નિ શ્ચાતુર્હોત્રં ચતુરો વાજિમુખ્યાઃ ॥

હુત્વા તસ્મિન્યજ્ઞવહ્નાવથારી ન્પાપાન્મુક્તો રાજસિંહસ્તરસ્વી ।
પ્રાણાન્હુત્વા ચાવભૃથે રણે સ વાજિગ્રીવો મોદતે દેવલોકે ॥

રાષ્ટ્રં રક્ષન્બુદ્ધિપૂર્વં નયેન સન્ત્યક્તાત્મા યજ્ઞશીલો મહાત્મા ।
સર્વાંલ્લોકાન્વ્યાપ્ય કીર્ત્યા મનસ્વી વાજિગ્રીવો મોદતે દેવલોકે ॥

દૈવીં સિદ્ધિં માનુષીં દણ્ડનીતિં યોગન્યાસૈઃ પાલયિત્વા મહીં ચ ।
તસ્માદ્રાજા ધર્મશીલો મહાત્મા વાજિગ્રીવો મોદતે દેવલોકે ॥

વિદ્વાંસ્ત્યાગી શ્રદ્દધાનઃ કૃતજ્ઞ સ્ત્યક્ત્વા લોકં માનુષં કર્મ કૃત્વા ।
મેધાવિનાં વિદુષાં સમ્મતાનાં તનુત્યજાં લોકમાક્રમ્ય રાજા ॥

સમ્યગ્વેદાન્પ્રાપ્ય શાસ્ત્રાણ્યધીત્ય સમ્યગ્રાજ્યં પાલયિત્વા મહાત્મા ।
ચાતુર્વર્ણ્યં સ્થાપયિત્વા સ્વધર્મે વાજિગ્રીવો મોદતે દેવલોકે ॥

જિત્વા સન્ગ્રામાન્પાલયિત્વા પ્રજાશ્ચ સોમં પીત્વા તર્પયિત્વા દ્વિજાગ્ર્યાન્ ।
યુક્ત્યા દણ્ડં ધારયિત્વા પ્રજાનાં યુદ્ધે ક્ષીણે મોદતે દેવલોકે ॥

વૃત્તં યસ્ય શ્લાઘનીયં મનુષ્યાઃ સન્તો વિદ્વાંસોઽર્હયન્ત્યર્હણીયમ્ ।
સ્વર્ગં જિત્વા વીરલોકાનવાપ્ય સિદ્ધિં પ્રાપ્તઃ પુણ્યકીર્તિર્મહાત્મા ॥