મહાભારત · અધ્યાય 12.247

યદિદં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ ।
કાં દિશં વિદ્યયા યાન્તિ કાં ચ ગચ્છન્તિ કર્મણા ॥

એતદ્વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ।
એતચ્ચાન્યોન્યવૈરૂપ્યે વર્તેતે પ્રતિકૂલતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચેદં પરાશરસુતઃ સુતમ્ ।
કર્મવિદ્યામયાવેતૌ વ્યાખ્યાસ્યામિ ક્ષરાક્ષરૌ ॥

યાં દિશં વિદ્યયા યાન્તિ યાં ચ ગચ્છન્તિ કર્મણા ।
શૃણુષ્વૈકમના વત્સ ગહ્વરં હ્યેતદન્તરમ્ ॥

અસ્તિ ધર્મ ઇતિ હ્યુક્ત્વા નાસ્તીત્યત્રૈવ યો વદેત્ ।
તસ્ય પક્ષસ્ય સદૃશમિદં મમ ભવેદથ ॥

દ્વાવિમાવથ પન્થાનૌ યત્ર વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો નિવૃત્તૌ ચ વ્યવસ્થિતઃ ॥

કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્વિદ્યયા તુ પ્રમુચ્યતે ।
તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ ॥

કર્મણા જાયતે પ્રેત્ય મૂર્તિમાન્ષોડશાત્મકઃ ।
વિદ્યયા જાયતે નિત્યમવ્યયો હ્યક્ષરાત્મકઃ ॥

કર્મ ત્વેકે પ્રશંસન્તિ સ્વલ્પબુદ્ધિતયા નરાઃ ।
તેન તે દેહજાલાનિ રમયન્ત ઉપાસતે ॥

યે સ્મ બુદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તા ધમૈર્નપુણ્યદર્શિનઃ ।
ન તે કર્મ પ્રશંસન્તિ કૂપં નદ્યાં પિબન્નિવ ॥

કર્મણઃ ફલમાપ્નોતિ સુખદુઃખે ભવાભવૌ ।
વિદ્યયા તદવાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥

યત્ર ગત્વા ન મ્રિયતે યત્ર ગત્વા ન જાયતે ।
ન જીર્યતે યત્ર ગત્વા યત્ર ગત્વા ન વર્ધતે ॥

યત્ર તદ્બ્રહ્મ પરમમવ્યક્તમચલં ધ્રવમ્ ।
અવ્યાહતમનાયાસમમૃતં ચાવિયોગિ ચ ॥

દ્વન્દ્વૈર્ન યત્ર બાધ્યન્તે માનસેન ચ કર્મણા ।
સમાઃ સર્વત્ર મૈત્રાશ્ચ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥

વિદ્યામયોઽન્યઃ પુરુષસ્તાત કર્મમયોઽપરઃ । વિદ્ધિ ચન્દ્રમસં દર્શે સૂક્ષ્મયા કલયા સ્થિતમ્ ।
વિદ્યામયં તં પુરુષં નિત્યં જ્ઞાનગુણાત્મકમ્ ॥

તદેતદૃષિણા પ્રોક્તં વિસ્તરેણાનુમીયતે ।
નવં તુ શશિનં દૃષ્ટ્વા વક્રતન્તુમિવામ્બરે ॥

એકાદશવિકારાત્મા કલાસમ્ભારસમ્ભૃતઃ ।
મૃર્તિમાનિતિ તં વિદ્ધિ તાત કર્મ ગુણાત્મકમ્ ॥

તસ્મિન્યઃ સંસ્થિતો હ્યગ્નિર્નિત્યંસ્થાલ્યામિવાહિતઃ ।
આત્માનં તં વિજાનીહિ નિત્યં ત્યાગજિતાત્મકં ॥

દેવો યઃ સંશ્રિતસ્તસ્મિન્નબ્વિન્દુરિવ પુષ્કરે ।
ક્ષેત્રજ્ઞં તં વિજાનીયાન્નિત્યં યોગજિતાત્મકમ્ ॥

તમોરજશ્ચ સત્ત્વં ચ વિદ્ધિ જીવગુણાત્મકમ્ ।
જીવમાત્મગુણં વિદ્યાદાત્માનં પ-----નઃ ॥

અચેતનં જીવગુણં વદન્તિ સ ચેષ્ટતે ચેષ્ટયતે ચ સર્વમ્
તતઃ પરં ક્ષેત્રવિદો વદન્તિ પ્રાકલ્પયદ્યો ભુવનાનિ સપ્ત ॥