મહાભારત · અધ્યાય 12.246

પૃચ્છતસ્તવ સત્પુત્ર યથાવદિહ તત્ત્વતઃ ।
સાઙ્ખ્યન્યાયેન સંયુક્તં યદેતત્કીર્તિતં મયા ॥

યોગકૃત્યં તુ તે કૃત્સ્નં વર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ ।
એકત્વં બુદ્ધિમનસોરિન્દ્રિયાણાં ચ સર્વશઃ ॥

આત્મનોઽવ્યથિનસ્તાત્ જ્ઞાનમેતદનુત્તમમ્ ।
તદેતદુપશાન્તેન દાન્તેનાધ્યાત્મશીલિના ॥

આત્મારામેણ બુદ્ધેન બોદ્ધવ્યં શુચિકર્મણા ।
યોગદોષાન્સમુચ્છિન્દ્યાત્પઞ્ચ યાન્કવયો વિદુઃ ॥

કામં ક્રોધં ત્ત લોભં ચ ભયં સ્વપ્નં ચ પઞ્ચમમ્ ।
ક્રોધં શમેન જયતિ કામં સન્કલ્પવર્જનાત્ ॥

સત્ત્વસંસેવનાદ્ધીરો નિદ્રામુચ્છેત્તુમર્હતિ ।
ધૃત્યા શિશ્નોદરં રક્ષેત્પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા ॥

ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચ મનસા મનો વાચં ચ કર્મણા ।
અપ્રમાદાદ્ભયં જહ્યાલ્લોભં પ્રાજ્ઞોપસેવનાત્ ॥

એવમેતાન્યોગદોષાઞ્ચયેન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।
અગ્નીંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાર્ચેદ્દેવતાઃ પ્રણમેત ચ ॥

વર્જયેદુશતીં વાચં હિંસાયુક્તાં મનોનુદામ્ ।
બ્રહ્મ તેજોમયં શુક્રં યસ્ય સર્વમિદં તતમ્ ॥

એતસ્ય સૂત્રભૂતસ્ય દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ધ્યાનમધ્યયનં દાનં સત્યં હ્રીરાર્જવં ક્ષમા ॥

શોચમાહારસંશુદ્ધિરિન્દ્રિયાણાં ચ નિગ્રહઃ ।
એતૈર્વિવર્ધતે તેજઃ પાપ્માનં ચાપકર્ષતિ ॥

સિદ્ધ્યન્તિ ચાસ્ય સર્વાર્થા વિજ્ઞાનં ચ પ્રવર્ધતે ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ લબ્ધાલબ્ધેન વર્તયેત્ ॥

ધૂતપાપ્મા તુ તેજસ્વી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિનીષેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥

મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચ કૃત્વૈકાગ્ર્યં સમાહિતઃ ।
પૂર્વરાત્રેઽપરાત્રે ચ ધારયેન્મન આત્મનિ ॥

જન્તોઃ પઞ્ચેન્દ્રિયસ્યાસ્ય યદેકં છિદ્રમિન્દ્રિયમ્ ।
તતોઽસ્ય સ્રવતે પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાદાદિવોદકમ્ ॥

મનસ્તુ પૂર્વમાદદ્યાત્કુમીનમિવ મત્સ્યહા ।
તતઃ શ્રોત્રં તતશ્ચક્ષુર્જિહ્વા ઘ્રાણં ચ યોગવિત્ ॥

તત એતાનિ સંયમ્ય મનસિ સ્થાપયેદ્યતિઃ ।
તથૈવાપો હ્યસન્કલ્પાન્મનો હ્યાત્મનિ ધારયેત્ ॥

પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સન્ધાય મનસિ સ્થાપયેદ્યતિઃ ।
યદૈતાન્યવતિષ્ઠન્તિ મનઃષષ્ઠાનિ ચાત્મનિ ॥

પ્રસીદન્તિ ચ સંસ્થાય તદા બ્રહ્મ પ્રકાશતે ।
વિધૂમ ઇવ સપ્તાર્ચિરાદિત્ય ઇવ દીપ્તિમાન્ ॥

વૈદ્યુતોઽગ્નિરિવાકાશે દૃશ્યતેઽત્મા તથાઽત્મનિ ।
સર્વસ્તત્ર સ સર્વત્ર વ્યાપકત્વાચ્ચ દૃશ્યતે ॥

તં પશ્યન્તિ મહાત્માનો બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ।
ધૃતિમન્તો મહાપ્રાજ્ઞાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥

એવં પરિમિતં કાલમાચરન્સંશિતવ્રતઃ ।
આસીનો હિ રહસ્યેકો ગચ્છેદક્ષરસામ્યતામ્ ॥

વિમોહો ભ્રમ આવર્તો ઘ્રાણં શ્રવણદર્શને ।
અદ્ભુતાનિ રસસ્પર્શે શીતોષ્ણે મારુતાકૃતિઃ ॥

પ્રતિભામુપસર્ગાંશ્ચાપ્યુપસન્ગૃહ્ય યોગતઃ ।
તાંસ્તત્ત્વવિદનાદૃત્ય આત્મન્યેવ નિવર્તયેત્ ॥

કુર્યાત્પરિચયં યોગે ત્રૈકાલ્યે નિયતો મુનિઃ ।
ગિરિશૃઙ્ગે તથા ચૈત્યે વૃક્ષાગ્રેષુ ચ યોજયેત્ ॥

સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં કોષ્ઠે ભાણ્ડમના ઇવ ।
એકાગ્રં ચિન્તયેન્નિત્યં યોગાન્નોદ્વેજયેન્મનઃ ॥

યેનોપાયેન શક્યેત સન્નિયન્તું ચલં મનઃ ।
તત્તદ્યુક્તો નિષેવેત ન ચૈવ વિચલેત્તતઃ ॥

શૂન્યા ગિરિ---શ્વૈવ દેવતાયતનાનિ ચ ।
શૂન્યાગારા---કાગ્રો નિવાસાર્થમુપક્રમેત્ ॥

નાભિષ્વ---વાચા કર્મણા મનસાઽપિ વા ।
ઉપે-----રો લબ્ધાલબ્ધે સમો ભવેત્ ॥

યશ્ચૈન-----ન્દેત યશ્ચૈનમભિવાદયેત્ ।
સમસ્ત-----ભયોર્નાભિધ્યાયેચ્છુભાશુભમ્ ॥

ન પ્રહૃ---ભેષુ નાલાભેષુ ચ ચિન્તયેત્ ।
સમઃ સ-------ષુ સધર્મા માતરિશ્વનઃ ॥

એવં સર્વાત્મનઃ સાધોઃ સર્વત્ર સમદર્શિનઃ ।
ષણ્માસાન્નિત્યયુક્તસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે ॥

વેદનાર્તાઃ પ્રજા દૃષ્ટ્વા સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
એતસ્મિન્નિરતો માર્ગે વિરમેન્ન ચ મોહિતઃ ॥

અપિ વર્ણાવકૃષ્ટસ્તુ નારી વા ધર્મકાઙ્ક્ષિણી ।
તાવપ્યેતેન માર્ગેણ ગચ્છેતાં પરમાં ગતિમ્ ॥

અજં પુરાણમજરં સનાતનં યદિન્દ્રિયૈરુપલભેત નિશ્ચલૈઃ ।
અણોરણીયો મહતો મહત્તરં તદાત્મના પશ્યતિ યુક્તમાત્મવાન્ ॥

ઇદં મહર્ષેર્વચનં મહાત્મનો યથાવદુક્તં મનસાઽનુદૃશ્ય ચ ।
અવેક્ષ્ય ચેમાં પરમેષ્ઠિસામ્યતાં પ્રયાન્તિ યાં ભૂતગતિં મનીષિણઃ ॥