મહાભારત · અધ્યાય 12.244

એષા પૂર્વતરા વૃત્તિર્બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
જ્ઞાનવાનેવ કર્માણિ કુર્વન્સર્વત્ર સિદ્ધ્યતિ ॥

તત્ર ચેન્ન ભવેદેવં સંશયઃ કર્મનિશ્ચયે ।
કિન્તુ કર્મસ્વભાવોઽયં જ્ઞાનં કર્મેતિ વા પુનઃ ॥

તત્ર વેદવિવિત્સાયાં જ્ઞાનં ચેત્પુરુષં પ્રતિ ।
ઉપપત્ત્યુપલબ્ધિભ્યાં વર્ણયિષ્યામિ તચ્છૄણુ ॥

પૌરુષં કારણં કેચિદાહુઃ કર્મસુ માનવાઃ ।
દૈવમેકે પ્રશંસન્તિ સ્વભાવમપરે જનાઃ ॥

પૌરુષં કર્મ દૈવં ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ ।
ત્રયમેતત્પૃથગ્ભૂતમવિવેકં તુ કેચન ॥

એતદેવં ચ નૈવં ન ચ ચોભે નાનુભે તથા ।
કર્મસ્થા વિષયં બ્રૂયુઃ સત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ ॥

ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચૈવ કલિજાશ્ચ સસંશયાઃ ।
તપસ્વિનઃ પ્રશાન્તાશ્ચ સત્વસ્થાશ્ચ કૃતે યુગે ॥

અપૃથગ્દર્શનાઃ સર્વે ઋક્સામસુ યજુઃષુ ચ ।
કામદ્વષૌ પૃથગ્દૃષ્ટ્વા તપઃ કૃત ઉપાસતે ॥

તપોધર્મેણ સંયુક્તસ્તપોનિત્યઃ સુસંશિતઃ ।
તેન સર્વાનવાપ્નોતિ કામાન્યાન્મનસેચ્છતિ ॥

તપસા તદવાપ્નોતિ યદ્ભૂતં સૃજતે જગત્ ।
તદ્ભૂતશ્ચ તતઃ સર્વભૂતાનાં ભવતિ પ્રભુઃ ॥

તદુક્તં વેદવાદેષુ ગહનં વેદદર્શિભિઃ ।
વેદાન્તેષુ પુનર્વ્યક્તં ક્રમયોગેન લક્ષ્યતે ॥

આરમ્ભયજ્ઞાઃ ક્ષવ્રાશ્ચ હવિર્યજ્ઞા વિશઃ સ્મૃતાઃ ।
પરિચારયજ્ઞાઃ શૂદ્રાશ્ચ જપયજ્ઞા દ્વિજાતયઃ ॥

પરિનિષ્ઠિતકાર્યો હિ સ્વાધ્યાયેન દ્વિજો ભવેત્ ।
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાન્મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥

ત્રેતાદૌ સકલા વેદા યજ્ઞા વર્ણાશ્રમાસ્તથા ।
સંરોધાદાયુષસ્ત્વેતે વ્યસ્યન્તે દ્વાપરે યુગે ॥

દ્વાપરે વિપ્લવં યાન્તિ વેદાઃ કલિયુગે તથા ।
દૃશ્યન્તે નાપિ દૃશ્યન્તે કલેરન્તે પુનઃ કિલ ॥

ઉત્સીદન્તિ સ્વધર્માશ્ચ તત્રાધર્મેણ પીડિતાઃ ।
ગવાં ભૂમેશ્ચ યે ચાપામોષધીનાં ચ યે રસાઃ ॥

અધર્માન્તર્હિતા વેદા વેદધર્માસ્તથાઽશ્રમાઃ ।
વિક્રિયન્તે સ્વધર્માશ્ચ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

યથા સર્વાણિ ભૂતાનિ વૃષ્ટથા તૃપ્યન્તિ પ્રાવૃષિ ।
સૃજન્તે સર્વતોઽઙ્ગાનિ તથા વેદા યુગેયુગે ॥

વિહિતં કાલનાનાત્વમનાદિનિધનં ચ યત્ ।
કીર્તિતં યત્પુરસ્તાત્તે યતઃ સંયાન્તિ ચ પ્રજાઃ ॥

યચ્ચેદં પ્રભવઃ સ્થાનં ભૂતાનાં સંયમો યમઃ ।
સ્વભાવેનૈવ વર્તન્તે દ્વન્દ્વસૃષ્ટાનિ ભૂરિશઃ ॥

સર્ગઃ કાલો ધૃતિર્વેદાઃ કર્તા કાર્યં ક્રિયાફલમ્ ।
એતત્તે કથિતં તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥