મહાભારત · અધ્યાય 12.241

ત્રયીં વિદ્યામવેક્ષેત વેદેપૂત્તમતાં ગતઃ ।
ઋક્સામવર્ણાક્ષરતો યજુષોઽથર્વણસ્તથા ॥

[તિષ્ઠત્યેતેષુ ભગવાન્ષટ્્સુ કર્મસુ સંસ્થિતઃ.] વેદવાદેષુ કુશલા હ્યધ્યાત્મકુશલાશ્ચ યે ॥

સત્વવન્તો મહાભાગાઃ પશ્યન્તિ પ્રભવાપ્યયૌ ।
એવં ધર્મેણ વર્તેત ક્રિયાઃ શિષ્ટવદાચરેત્ ॥

અસંરોધેન ભૂતાનાં વૃત્તિં લિપ્સેત વૈ દ્વિજઃ ।
સદ્ભ્ય આગતવિજ્ઞાનઃ શિષ્ટઃ શાસ્ત્રવિચક્ષણઃ ॥

સ્વધર્મેણ ક્રિયા લોકે કુર્વાણઃ સોઽપ્યસઙ્કરઃ ।
તિષ્ઠતે તેષુ ગૃહવાન્ષટ્્સુ કર્મસુ સ દ્વિજઃ ॥

પઞ્ચભિઃ સતતં યજ્ઞૈઃ શ્રદ્દધાનો યજેત ચ । ધૃતિમાનપ્રમત્તશ્ચ દાન્તો ધર્મવિદાત્મવાન્ ।
વીતહર્ષમદક્રોધો બ્રાહ્મણો નાવસીદતિ ॥

દાનમધ્યયનં યજ્ઞસ્તપો હ્રીરાર્જવં દમઃ ।
એતૈર્વિવર્ધતે તેજઃ પાપ્માનં ચાપકર્ષતિ ॥

ધૂતપાપ્મા ચ મેધાવી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિનીષેદ્બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥

અગ્નીંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાર્ચેદ્દેવતાઃ પ્રણમેત ચ ।
વર્જયેદુશતીં વાચં હિંસાં ચાધર્મસંહિતામ્ ॥

એષા પૂર્વતરા વૃત્તિર્બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
જ્ઞાનાગમેન કર્માણિ કુર્વન્કર્મસુ સિદ્ધ્યતિ ॥

પઞ્ચેન્દ્રિયજલાં ઘોરાં લોભકૂલાં સુદુસ્તરામ્ ।
મન્યુપઙ્કામનાધૃષ્યાં નદીં તરતિ બુદ્ધિમાન્ ॥

કાલમભ્યુદ્યતં પશ્યેન્નિત્યમત્યન્તમોહનમ્ ॥

મહતા વિધિદૃષ્ટેન બલિનાઽપ્રતિઘાતિના ।
સ્વભાવસ્રોતસા વૃત્તમુહ્યતે સતતં જગત્ ॥

કાલોદકેન મહતા વર્ષાવર્તેન સન્તતમ્ ।
માસોર્મિણર્તુવેગેન પક્ષોલપતૃણેન ચ ॥

નિર્મષોન્મેષફેનેન અહોરાત્રજવેન ચ ।
કામગ્રાહેણ ઘોરેણ વેદયજ્ઞપ્લવેન ચ ॥

ધર્મદ્વીપેન ભૂતાનાં ચાર્થકામરવેણ ચ ।
ઋતવાઙ્ભોક્ષતીરેણ વિહિંસાતરુવાહિના ॥

યુગહ્રદૌઘમધ્યેન બ્રહ્મપ્રાયભવેન ચ ।
ધાત્રા સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ કૃષ્યન્તે યમસાદનમ્ ॥

એતત્પ્રજ્ઞામયૈર્ધીરા નિસ્તરન્તિ મનીષિણઃ ।
પ્લવૈરપ્લવવન્તો હિ કિં કરિષ્યન્ત્યચેતસઃ ॥

ઉપપન્નં હિ યત્પ્રાજ્ઞો નિસ્તરેન્નેતરો જનઃ ।
દૂરતો ગુણદોષૌ હિ પ્રાજ્ઞઃ સર્વત્ર પશ્યતિ ॥

સંશયાત્તુ સ કામાત્મા ચલચિત્તોઽલ્પચેતનઃ ।
અપ્રાજ્ઞો ન તરત્યેનં યો હ્યાસ્તે ન સ ગચ્છતિ ॥

અપ્લવો હિ મહાદોષં મુહ્યમાનો ન ગચ્છતિ ।
કામગ્રાહગૃહીતસ્ય જ્ઞાનમપ્યસ્ય ન પ્લવઃ ॥

તસ્માદુન્મજ્જનસ્યાર્થે પ્રયતેત વિચક્ષણઃ ।
એતદુન્મજ્જનં તસ્ય યદયં બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥

ત્ર્યવદાતે કુલે જાતસ્ત્રિસન્દેહસ્ત્રિકર્મકૃત્ ।
તસ્માદુન્મજ્જનં તિષ્ઠેત્પ્રજ્ઞયા નિસ્તરેદ્યથા ॥

સંસ્કૃતસ્ય હિ દાન્તસ્ય નિયતસ્ય યતાત્મનઃ ।
પ્રાજ્ઞસ્યાનન્તરા સિદ્ધિરિહ લોકે પરત્ર ચ ॥

વર્તેત તેષુ ગૃહવાનક્રુધ્યન્નનસૂયકઃ ।
પઞ્ચભિઃ સતતં યજ્ઞૈર્વિઘસાશી યજેત ચ ॥

સતાં ધર્મેણ વર્તેત ક્રિયાં શિષ્ટવદાચરેત્ ।
અસંરોધેન લોકસ્ય વૃત્તિં લિપ્સેદગર્હિતામ્ ॥

શ્રુતવિજ્ઞાનતત્ત્વજ્ઞઃ શિષ્ટાચારવિચક્ષણઃ ।
સ્વધર્મેણ ક્રિયાવાંશ્ચ કર્મણા સોઽપ્યસન્કરઃ ॥

ક્રિયાવાઞ્શ્રદ્દધાનો કહિ દાન્તઃ પ્રાયોઽનસૂયકઃ ।
ધમાર્ધર્મવિશેષજ્ઞઃ સર્વં તરતિ દુસ્તરમ્ ॥

ધૃતિમાનપ્રમત્તશ્ચ દાન્તો ધર્મવિદાત્મવાન્ ।
વીતહર્ષમદક્રોધો બ્રાહ્મણો નાવસીદતિ ॥

એષા પુરાતની વૃત્તિર્બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
જ્ઞાનવૃદ્ધ્યૈવ કર્માણિ કુર્વન્સર્વત્ર સિધ્યતિ ॥

અધર્મં ધર્મકામો હિ કરોતિ હ્યવિચક્ષણઃ ।
ધર્મં વા ધર્મસન્કાશં શોચન્નિવ કરોતિ સઃ ॥

ધર્મં કરોમીતિ કરોત્યધર્મ મધર્મકામશ્ચ કરોતિ ધર્મમ્ ।
ઉભે બાલઃ કર્મણી ન પ્રજાનમ્ સઞ્જાયતે મ્રિયતે ચાપિ દેહી ॥