મહાભારત · અધ્યાય 12.242

અથ ચેદ્રોચયેદેતદુહ્યતે મનસા તથા ।
ઉન્મજ્જંશ્ચ નિમજ્જંશ્ચ જ્ઞાનવાન્પ્લવવાન્ભવેત્ ॥

પ્રજ્ઞયા નિર્મિતૈર્ધીરાસ્તારયન્ત્યબુધાન્પ્લવૈઃ ।
નાબુધાસ્તારયન્ત્યન્યાનાત્માનં વા કથઞ્ચન ॥

છિન્નદોષો મુનિર્યોગયુક્તો યુઞ્જીત દ્વાદશ ।
દશકર્મસુખાનર્થાનુપાયાપાયનિષ્ક્રિયઃ ॥

ચક્ષુરાચારસન્ગ્રાહૈર્મનસા દર્શનેન ચ ।
યચ્છેદ્વાઙ્ભનસી બુદ્ધ્યા ય ઇચ્છેજ્જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥

જ્ઞાનેન યચ્છેદાત્માનં ય ઇચ્છેચ્છાન્તિમાત્મનઃ ।
એતેષાં ચેદનુદ્રષ્ટા પુરુષોઽપિ સુદારુણઃ ॥

યદિ વા સર્વવેદજ્ઞો યદિ વાઽપ્યનૃચો દ્વિજઃ ।
યદિ વા ધાર્મિકો યજ્વા યદિ વા પાપકૃત્તમઃ ॥

યદિ વા પુરુષવ્યાઘ્રો યદિ વૈક્લવ્યધારણઃ ।
તરત્યેવં મહાદુર્ગં જરામરણસાગરમ્ ॥

એવં હ્યેતેન યોગેન યુઞ્જાનો હ્યેવમન્તતઃ ।
અપિ જિજ્ઞાસમાનોઽપિ શબ્દબ્રહ્માઽતિવર્તતે ॥

ધર્મોપસ્થો હ્રીવરૂથ ઉપાયાપાયકૂવરઃ ।
અપાનાક્ષઃ પ્રાણયુગઃ પ્રજ્ઞાયુર્જીવવન્ધનઃ ॥

ચેતનાબન્ધુરશ્ચારુશ્ચાચારગ્રહનેમિમાન્ ।
દર્શનસ્પર્શનવહો ઘ્રાણશ્રવણવાહનઃ ॥

પ્રજ્ઞાનાભિઃ સર્વતન્ત્રપ્રતોદો જ્ઞાનસારથિઃ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતો ધીરઃ શ્રદ્ધાદમપુરઃ સરઃ ॥

ત્યાગરશ્મ્યનુગઃ ક્ષેમ્યઃ શૌચગો ધ્યાનગોતરઃ ।
જીવયુક્તો રથો દિવ્યો બ્રહ્મલોકે ધિરાજતે ॥

અથ સન્ત્વરમાણસ્ય રથમેવં યુયુક્ષતઃ ।
અક્ષરં ગન્તુમનસો વિધિં વક્ષ્યામિ શીઘ્રગમ્ ॥

સપ્ત યો ધારણાઃ કૃત્સ્ના વાગ્યતઃ પ્રતિપદ્યતે ।
પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતશ્ચાન્યાસ્તાવત્યસ્તાઃ પ્રધારણાઃ ॥

ક્રમશઃ પાર્થિવં યચ્ચ વાયવ્યં ખં તથા પયઃ । જ્યોતિષો યત્તદૈશ્વર્યમહન્કારસ્ય બુદ્ધિતઃ ।
અવ્યક્તસ્ય તથૈશ્વર્યં ક્રમશઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

વિક્રમાશ્ચાપિ યસ્યૈતે તથા યુઙ્ક્તે સ યોગતઃ ।
તથાઽસ્ય યોગયુક્તસ્ય સિદ્ધિમાત્મનિ પશ્યતઃ ॥

નિર્મુચ્યમાનઃ સૂક્ષ્મત્વાદ્રૂપાણીમાનિ પશ્યતઃ ।
શૈશિરસ્તુ યથા ધૂમઃ સૂક્ષ્મઃ સંશ્રયતે નભઃ ॥

તથા દેહાદ્વિમુક્તસ્ય પૂર્વરૂપં ભવત્યુત ।
અથ ધૂમસ્ય વિરમેદ્દ્વિતીયં રૂપદર્શનમ્ ॥

જલરૂપમિવાકાશે તત્રૈવાત્મનિ પશ્યતિ ।
અપાં વ્યતિક્રમે ચાસ્ય વહ્નિરૂપં પ્રકાશતે ॥

તસ્મિન્નુપરતે ચાસ્ય વાયવ્યં સૂક્ષ્મમવ્યયમ્ ।
રૂપં પ્રકાશતે તસ્ય પીતવસ્ત્રવદવ્યયમ્ ॥

તસ્મિન્નુપરતે રુપમાકાશસ્ય પ્રકાશતે । તસ્મિન્નુપરતે ચાસ્ય બુદ્ધિરૂપં પ્રકાશતે ।
ઊર્ણારૂપસવર્ણસ્ય તસ્ય રૂપં પ્રકાશતે ॥

અથ શ્વેતાં ગતિં ગત્વા સોહઙ્કારે પ્રકાશતે ।
સુશુક્લં ચેતસઃ સૌક્ષ્મ્યમપ્યુક્તં બ્રાહ્મણસ્ય વૈ ॥

એતેષ્વપિ હિ જાતેષુ ફલજાતાનિ મે શૃણુ ।
જાતસ્ય પાર્થિવૈશ્વર્યૈઃ સૃષ્ટિરિષ્ટા વિધીયતે ॥

પ્રજાપતિરિવાક્ષોભ્યઃ શરીરાત્સૃજતે પ્રજાઃ ।
અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રેણ હસ્તપાદેન વા તથા ॥

પૃથિવીં કમ્પયત્યેકો ગુણો વાયોરિતિ શ્રુતિઃ । આકાશભૂતશ્ચાકાશે સવર્ણત્વાત્પ્રકાશતે ।
વર્ણતો ગૃહ્યતે ચાપ્સુ નાપઃ પિબતિ ચાશયા ॥

ન ચાસ્ય તેજસાં રૂપં દૃશ્યતે શામ્યતે તથા ।
અહન્કારેઽસ્ય વિજિતે પઞ્ચૈતે સ્યુર્વશાનુગાઃ ॥

ષણ્ણામાત્મનિ બુદ્ધૌ ચ જિતાયાં પ્રભવત્યથ ।
નિર્દોષા પ્રતિભા હ્યેનં કૃત્સ્ના સમભિવર્તતે ॥

તથૈવ વ્યક્તમાત્માનમવ્યક્તં પ્રતિપદ્યતે ।
યતો નિઃસરતે લોકો ભવતિ વ્યક્તસઞ્જ્ઞકઃ ॥

તત્રાવ્યક્તમયીં વિદ્યાં શૃણુ ત્વં વિસ્તરેણ મે ।
તથા વ્યક્તમયં ચૈવ સંખ્યાપૂર્વં નિબોધ મે ॥

પઞ્ચવિંસતિતત્ત્વાનિ તુલ્યાન્યુભયતઃ સમમ્ ।
યોગે સાઙ્ખ્યેઽપિ ચ તથા વિશેષં તત્ર મે શૃણુ ॥

પ્રોક્તં તદ્વ્યક્તમિત્યેવ જાયતે વર્ધતે ચ યત્ ।
જીર્યતે મ્રિયતે ચૈવ ચતુર્ભિર્લક્ષણૈર્યુતમ્ ॥

વિપરીતમતો યત્તુ તદવ્યક્તમુદાહૃતમ્ ।
દ્વાવાત્માનૌ ચ વેદેષુ સિદ્ધાન્તેષ્વપ્યુદાહૃતૌ ॥

ચતુર્લક્ષણજં ત્વાદ્યં ચતુર્વર્ગં પ્રચક્ષતે ।
વ્યક્તમવ્યક્તજં ચૈવ તથા બુદ્ધિરથેતરત્ ॥
સત્વં ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યેતદ્દ્વયમવ્યક્તદર્શનમ્ ॥

દ્વાવાત્માનૌ ચ વેદેષુ વિષયેષ્વનુરજ્યતઃ ।
વિષયાત્પ્રતિસંહારઃ સાઙ્ખ્યાનાં વિદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥

નિર્મમશ્ચાનહન્કારો નિર્દ્વન્દ્વશ્છિન્નસંશયઃ ।
નૈવ ક્રુધ્યતિ ન દ્વેષ્ટિ નાનૃતા ભાષતે ગિરઃ ॥

આક્રુષ્ટસ્તાડિતશ્ચૈવ મૈત્રીયં ધ્યાતિ નાશુભમ્ ।
વાગ્દણ્ડકર્મમનસાં ત્રયાણાં ચ નિવર્તકઃ ॥

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્માણમભિવર્તતે ।
નૈવેચ્છતિ ન ચાનિચ્છો યાત્રામાત્રવ્યવસ્થિતઃ ॥

અલોલુપોઽવ્યથો દાન્તો નાકૃતિર્ન નિરાકૃતિઃ ।
નાસ્યેન્દ્રિયમનેકાગ્રં નાવિક્ષિપ્તમનોરથઃ ॥

સર્વભૂતસદૃઙ્ભૈત્રઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ॥

અસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો બ્રહ્મચર્યદૃઢવ્રતઃ ।
અહિંસ્રઃ સર્વભૂતાનામીદૃક્સાઙ્ખ્યો વિમુચ્યતે ॥

યથા યોગાદ્વિમુચ્યન્તે કારણૈર્યૈર્નિબોધ તત્ ।
યોગૈશ્વર્યમતિક્રાન્તો યોઽતિક્રામતિ મુચ્યતે ॥

ઇત્યેષા ભાવજા બુદ્ધિઃ કથિતા તે ન સંશયઃ ।
એવં ભવતિ નિર્દ્વન્દ્વો બ્રહ્માણં ચાધિગચ્છતિ ॥