મહાભારત · અધ્યાય 12.239

પ્રત્યાહારં તુ વક્ષ્યામિ શર્વર્યાદૌ ગતેઽહનિ ।
યથેદં કુરુતેઽધ્યાત્મં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વમીશ્વરઃ ॥

દિવિ સૂર્યસ્તથા સપ્ત દહન્તિ શિખિનોઽર્ચિષઃ ।
સર્વમેતત્તદાઽર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જાજ્વલ્યતે જગત્ ॥

પૃથિવ્યાં યાનિ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ ધ્રુવાણિ ચ ।
તાન્યેવાગ્રે પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ ॥

તતઃ પ્રલીને સર્વાસ્મિન્સ્થાવરે જઙ્ગમે તથા ।
અકાષ્ઠા નિસ્તૃણા ભૂમિર્દૃશ્યતે કૂર્મપૃષ્ઠવત્ ॥

ભૂમેરપિ ગુણં ગન્ધમાપ આદદતે યદા ।
આત્તગન્ધા તદા ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે ॥

આપસ્તત્ર પ્રતિષ્ઠન્તે ઊર્મિમત્યો મહાસ્વનાઃ ।
સર્વમેવેદમાપૂર્ય તિષ્ઠન્તિ ચ ચરન્તિ ચ ॥

અપામપિ ગુણાંસ્તાત જ્યોતિરાદદતે યદા ।
આપસ્તદા ત્વાત્તગુણા જ્યોતિઃ ષૂપરમન્તિ વૈ ॥

યદાઽદિત્યં સ્થિતં મધ્યે ગૂહન્તિ શિખિનોઽર્ચિષઃ ।
સર્વમેવેદમર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જાજ્વલ્યતે નમઃ ॥

જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુરાદદતે યદા ।
પ્રશામ્યતિ તતો જ્યોતિર્વાયુર્દોધૂયતે મહાન્ ॥

તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સમ્ભવમાત્મનઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ ॥

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે યદા ।
પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખં તુ તિષ્ઠતિ નાનદન્ ॥

અરૂપમરસસ્પર્શમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્ ।
સર્વલોકપ્રણુદિતં સ્વં તુ તિષ્ઠતિ નાનદત્ ॥

આકાશસ્ય ગુણં શબ્દમભિવ્યક્તાત્મકં મનઃ । ગ્રસતે ચ યદા સોઽપિ શામ્યતિ પ્રતિસઞ્ચરે ।
મનસો વ્યક્તમવ્યક્તં બ્રાહ્મઃ સમ્પ્રતિસઞ્ચરઃ ॥

તદાઽત્મગુણમાવિશ્ય મનો ગ્રસતિ ચન્દ્રમાઃ ।
મનસ્યુપરતે ચાત્મા ચન્દ્રમસ્યુપતિષ્ઠતે ॥

તં તુ કાલેન મહતા સન્કલ્પં કુરુતે વશે ।
ચિત્તં ગ્રસતિ સન્કલ્પસ્તચ્ચ જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ॥

કાલો ગિરતિ વિજ્ઞાનં કાલં બલમિતિ શ્રુતિઃ ।
બલં કાલો ગ્રસતિ તુ તં વિદ્વાન્કુરુતે વશે ॥

[આકાશસ્ય તદા ઘોષં તં વિદ્વાન્કુરુતેઽત્મનિ.] તદવ્યક્તં પરં બ્રહ્મ તચ્છાશ્વતમનુત્તમમ્ ।
એવં સર્વાણિ ભૂતાનિ બ્રહ્મૈવ પ્રતિસંહરેત્ ॥

યથાવત્કીર્તિતં સત્યમેવમેતદસંશયમ્ ।
બોધ્યં વિદ્યામયં દૃષ્ટ્વા યોગિભિઃ પરમાત્મભિઃ ॥

એવં વિસ્તારસન્ક્ષેપૌ બ્રહ્માવ્યક્તે પુનઃપુનઃ ।
યુગસાહસ્રયોરાદાવહોરાત્ર્યાસ્તથૈવ ચ ॥